TPD ในกุ้ง: โรคลูกกุ้งตัวใส วิธีตรวจ และการตัดสินใจในโรงเพาะฟัก

โรคลูกกุ้งตัวใส (TPD) หรือที่เรียกว่าโรคลูกกุ้งแก้ว เป็นโรคจากแบคทีเรียในลูกกุ้งขาวแวนนาไมระยะโพสต์ลาร์วาช่วงต้นในโรงเพาะฟักและโรงอนุบาล ลูกกุ้งที่ป่วยมีตับและตับอ่อนสีซีดและลำไส้ว่าง ตับและตับอ่อนเป็นอวัยวะที่ย่อยอาหาร ลูกกุ้งตัวใสเหมือนแก้ว จมก้นถัง และอาจตายภายในสองถึงสามวันหลังเริ่มแสดงอาการ12

TPD เกิดจากเชื้อ Vibrio parahaemolyticus สายพันธุ์ที่ต่างจากสายพันธุ์ที่ก่อโรค AHPND และมียีนก่อความรุนแรง vhvp-223 มีรายงานโรคนี้ครั้งแรกในจีนเมื่อปี 2020 และยังเป็นโรคที่เพิ่งเริ่มศึกษา ข้อมูลหลายประเด็นด้านล่างจึงอาศัยงานวิจัยเพียงหนึ่งหรือสองงาน12 เลือกตรวจด้วย LAMP ที่ฟาร์ม เช่น RAPID หรือตรวจ PCR ที่ห้องปฏิบัติการได้ ผลบวกจากการตรวจที่ฟาร์มหมายถึงตรวจพบยีนที่เกี่ยวข้องกับ TPD ในตัวอย่าง ผลบวกเพียงอย่างเดียวไม่ได้แสดงว่าลูกกุ้งป่วย และห้องปฏิบัติการสามารถตรวจยืนยันได้

ข้อมูลสำคัญ

คำถามคำตอบ
สาเหตุเชื้อ Vibrio parahaemolyticus สายพันธุ์ที่มียีน vhvp-2 ซึ่งกำหนดการสร้างโปรตีนก่อความรุนแรงที่เรียกว่า VHVP-2 เชื้อเหล่านี้ไม่มียีน pirA และ pirB ที่พบในสายพันธุ์ก่อโรค AHPND234 เชื้อ Vibrio ชนิดอื่นที่มียีนเดียวกันก็ก่อโรค TPD ได้เช่นกัน เอกสารข้อมูลโรคของ NACA จึงระบุสาเหตุว่าเป็นแบคทีเรีย Vibrio ที่มียีน VHVP-1 และ VHVP-215
ชนิดและระยะของกุ้งพบเป็นหลักในกุ้งขาวแวนนาไม (Penaeus vannamei) ส่วน P. chinensis และ P. japonicus ก็ติดเชื้อได้เช่นกัน1 มีรายงานโรคในลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาในโรงเพาะฟักและโรงอนุบาล PL ตามด้วยตัวเลขบอกอายุเป็นวันของลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วา เช่น PL7 หมายถึงอายุประมาณ 7 วัน อายุของลูกกุ้งที่ป่วยในแต่ละงานวิจัยต่างกัน ตั้งแต่ PL2 ถึง PL7 ในเอกสารข้อมูลโรคของ NACA ไปจนถึง PL10 ถึง PL20 ในการศึกษาในห้องปฏิบัติการงานหนึ่ง16 ดูหัวข้อ "ทำไมลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาช่วงต้นจึงเสี่ยงที่สุด" ด้านล่าง
อาการหลักตับและตับอ่อนกับทางเดินอาหารมีสีซีดหรือไม่มีสี ลำไส้ว่าง และลำตัวโปร่งใส ลูกกุ้งว่ายน้ำอ่อนแรงและจมก้นถัง12 ลูกกุ้งอาจติดเชื้อโดยไม่แสดงอาการ โดยเฉพาะในช่วงแรก1
การแพร่เชื้อการแพร่โรคข้ามภูมิภาคในจีนเกิดตามการเคลื่อนย้ายลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วา2 มีการสังเกตพบการแพร่เชื้อภายในถังเพาะฟักและบ่อเลี้ยง1 นักวิจัยที่ศึกษาการระบาดในโรงเพาะฟักแนะนำให้ควบคุมน้ำที่นำเข้าและสิ่งมีชีวิตที่นำเข้าระบบอย่างเข้มงวด เช่น พ่อแม่พันธุ์ Artemia และหัวเชื้อสาหร่าย4
อยู่ในบัญชีโรคของ WOAH หรือไม่ไม่อยู่ TPD ไม่อยู่ในบัญชีโรคสัตว์น้ำของ WOAH7 NACA ได้เผยแพร่เอกสารข้อมูลโรคนี้แล้ว1 อย่างไรก็ตาม อาจมีข้อกำหนดของแต่ละประเทศที่ต้องปฏิบัติตาม จึงควรตรวจสอบกับหน่วยงานในพื้นที่
การรักษายังไม่มีวิธีรักษาที่ยืนยันว่าใช้ได้ผล NACA รายงานว่าเมื่อโรคแสดงอาการชัดเจนแล้ว ยังไม่พบสารเคมีหรือสารฆ่าเชื้อที่หยุดหรือชะลอโรคได้1 มีรายงานการดื้อยาปฏิชีวนะในเชื้อสายพันธุ์ที่พบจากการระบาด ดังนั้นการตัดสินใจใช้ยาปฏิชีวนะทุกครั้งต้องอาศัยการวินิจฉัยและคำแนะนำจากสัตวแพทย์48

อาการและปัญหาที่ดูคล้ายกัน

สังเกตลูกกุ้งที่ตับและตับอ่อนมีสีซีดหรือไม่มีสี ลำไส้ว่าง และตัวใสเหมือนแก้ว ลูกกุ้งที่ป่วยว่ายน้ำไม่ไหวและจมลงก้นถัง12 ลูกกุ้งที่แข็งแรงมีตับและตับอ่อนสีเข้มและเห็นลำไส้ชัดเจน4 เอกสารข้อมูลโรคของ NACA ระบุว่าโรคดำเนินไปอย่างรวดเร็ว วันที่ 1 มีลูกกุ้งเพียงไม่กี่ตัวแสดงอาการ วันที่ 2 ลูกกุ้งป่วยได้ถึง 60% และในกรณีรุนแรง วันที่ 3 อาจมีลูกกุ้งป่วย 90 ถึง 100% เอกสารดังกล่าวใช้ตัวเลขเหล่านี้เป็นอัตราตายในจุดหนึ่งและเป็นอัตราป่วยในอีกจุดหนึ่ง จึงควรใช้ประกอบความเข้าใจว่าโรคดำเนินไปเร็วเพียงใด มากกว่าจะใช้เป็นตัวเลขความสูญเสียที่แน่นอน12

ลูกกุ้งตัวใสที่ตับและตับอ่อนกับทางเดินอาหารมีสีซีด อยู่ข้างลูกกุ้งปกติ
ภาพที่ 1 ลูกกุ้งขาวแวนนาไมระยะ PL7 ความยาวประมาณ 0.6 ถึง 0.9 cm จากถังเพาะฟักที่เกิดโรค TPD (a) และจากการทำให้ติดเชื้อในห้องปฏิบัติการ (b) ลูกศรสีขาวชี้ลูกกุ้งป่วยที่ตับและตับอ่อนกับทางเดินอาหารมีสีซีดและไม่มีสี แถบมาตราส่วนเท่ากับ 10 mm และเท่ากับ 2 mm ในภาพขยาย ที่มา: Zou et al. (2020), ภาพที่ 1 2 ใช้ภายใต้สัญญาอนุญาต CC BY 4.0

อาการเหล่านี้เพียงอย่างเดียวไม่สามารถยืนยัน TPD ได้ ปัญหาหลายอย่างอาจมีอาการคล้ายกัน:

  • AHPND (เรียกอีกชื่อว่า EMS) เกิดจากเชื้อ Vibrio parahaemolyticus และทำลายตับและตับอ่อนเช่นกัน เชื้อสายพันธุ์ก่อโรค TPD ไม่มียีน pirA และ pirB ที่ใช้ระบุสายพันธุ์ก่อโรค AHPND จึงใช้การตรวจยีนแยกทั้งสองโรคได้24 ในการเปรียบเทียบในห้องปฏิบัติการงานหนึ่ง เชื้อสายพันธุ์ที่แยกได้จากลูกกุ้งตัวใสมีความรุนแรงมากกว่าสายพันธุ์ก่อโรค AHPND ประมาณ 1,000 เท่า นี่เป็นผลจากห้องปฏิบัติการ ซึ่งอาจไม่ตรงกับสิ่งที่เกิดขึ้นในโรงเพาะฟัก เอกสารข้อมูลโรคของ NACA อ้างอิงตัวเลขนี้สำหรับ TPD91
  • "โรคจากเชื้อ Vibrio ที่มีอัตราตายสูง" (HLVD) นักวิจัยกลุ่มหนึ่งตั้งชื่อนี้ให้โรคลูกกุ้งตัวใสที่พบในลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาอายุ 6 ถึง 12 วันในจีน9 การตรวจ HLVD และ TPD ในห้องปฏิบัติการใช้ยีนเป้าหมายต่างกัน ในรายงานหนึ่ง ตัวอย่างที่สงสัย TPD ให้ผลบวกต่อเป้าหมาย TPD และผลลบต่อเป้าหมาย HLVD10 ความสัมพันธ์ระหว่างโรคที่อธิบายไว้ภายใต้สองชื่อนี้ยังไม่มีข้อสรุป
  • ไวรัส งานวิจัยหนึ่งเชื่อมโยงโรคลูกกุ้งตัวใสในพื้นที่หนึ่งของจีนกับไวรัสที่เพิ่งค้นพบ11 ข้อมูลนี้อาศัยงานวิจัยเพียงงานเดียว

ผลตรวจร่วมกับบันทึกการให้อาหาร การตาย และน้ำของถัง ช่วยให้มีข้อมูลที่หนักแน่นกว่าการดูจากลักษณะภายนอกเพียงอย่างเดียวในการตัดสินใจ

วิธีตรวจ

ทางเลือกตรวจอะไรได้บ้าง
ตรวจที่ฟาร์ม (RAPID, RAPIDPlus หรือ RAPIDMax)ใช้แท่งสกัด DNA จากลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาที่โรงเพาะฟักหรือฟาร์ม แล้วตรวจด้วย LAMP บนเครื่อง ได้ผลในเวลาประมาณหนึ่งชั่วโมงรวมการเตรียมตัวอย่าง RAPIDMax รองรับการตรวจคัดกรองลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาในโรงเพาะฟัก ครั้งละ 12 หรือ 24 ตัวอย่าง
ตรวจ PCR ที่ห้องปฏิบัติการวิธีตรวจในห้องปฏิบัติการที่เผยแพร่แล้วใช้ PCR แบบทั่วไปหรือ qPCR โดยมียีน VHVP เป็นเป้าหมาย112 การตรวจทางจุลพยาธิวิทยาสามารถแสดงความเสียหายของเนื้อเยื่อที่อธิบายไว้ด้านล่างได้2

ผลลบจากการตรวจที่ฟาร์มหมายถึงไม่พบยีนที่เกี่ยวข้องกับ TPD ในลูกกุ้งที่นำมาตรวจ ไม่ได้แสดงว่าลูกกุ้งทั้งรุ่นหรือทั้งถังปลอด TPD เพราะตัวอย่างครอบคลุมลูกกุ้งเพียงบางส่วน หากลูกกุ้งยังตายหรือแสดงอาการต่อเนื่อง ให้ส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการ

วิธีตรวจในห้องปฏิบัติการที่เผยแพร่แล้วมียีนก่อความรุนแรง VHVP เป็นเป้าหมาย ไม่ได้ตรวจโดยยึดชนิดของแบคทีเรีย1 พบยีน vhvp-2 ส่วนใหญ่ใน V. parahaemolyticus แต่ก็พบใน Vibrio ชนิดอื่นด้วย ทั้งบนพลาสมิดและโครโมโซม13 วิธีตรวจ TPD ในห้องปฏิบัติการยังพัฒนาขึ้นมาไม่นาน จีนเผยแพร่มาตรฐานอุตสาหกรรมระดับชาติสำหรับการวินิจฉัย TPD ในปี 20251 นักวิจัยกลุ่มหนึ่งรายงานว่าวิธี PCR ก่อนหน้านั้นยังไม่ได้ผ่านการตรวจสอบความใช้ได้อย่างครบถ้วนตามแนวทางของ WOAH กลุ่มนี้ได้พัฒนาวิธี qPCR ใหม่ตามแนวทางดังกล่าว เพื่อใช้ตรวจคัดกรองกุ้งก่อนเคลื่อนย้าย12

ใช้เนื้อเยื่อส่วนไหน และเก็บลูกกุ้งกี่ตัว

การตรวจ TPD เน้นลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วา ทั้งการตรวจคัดกรองแต่ละรุ่นในโรงเพาะฟักและการตรวจก่อนปล่อยลงถังอนุบาลหรือบ่อเลี้ยง ให้ใช้ลูกกุ้งทั้งตัว ในงานวิจัยหนึ่ง กระเพาะอาหาร ตับและตับอ่อน และลำไส้เป็นเนื้อเยื่อหลักที่ใช้ตรวจพบ DNA ของแบคทีเรียก่อโรค TPD ในระยะแรก ซึ่งลูกกุ้งทั้งตัวมีอวัยวะครบทั้งสามส่วน14

ตารางนี้ระบุจำนวนลูกกุ้งขั้นต่ำที่ต้องเก็บเป็นตัวอย่างสำหรับตรวจด้วยชุดตรวจ ตารางเก็บตัวอย่างของชุดตรวจระบุจำนวนนี้สำหรับลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาอายุ 12 วัน แต่มีรายงานการระบาดของ TPD หลายครั้งในลูกกุ้งที่อายุน้อยกว่านั้น ตั้งแต่ PL2 ถึง PL71 ตรวจสอบคู่มือที่มากับชุดตรวจล็อตนั้นว่าตรวจลูกกุ้งได้ตั้งแต่ระยะใด รวมถึงปริมาณเนื้อเยื่อ การเตรียมตัวอย่าง และการรวมตัวอย่างเพื่อตรวจ

วัตถุประสงค์เลือกลูกกุ้งแบบไหนเนื้อเยื่อจำนวนลูกกุ้งขั้นต่ำที่ต้องเก็บเป็นตัวอย่าง
ตรวจคัดกรองแต่ละรุ่นในโรงเพาะฟักหรือก่อนปล่อยเลี้ยงใช้หลักเกณฑ์การเลือกเดียวกันทุกครั้งทั้งตัวลูกกุ้ง 25 ถึง 30 ตัว
ตรวจหาสาเหตุในถังที่มีอาการเลือกลูกกุ้งที่อ่อนแรง จมก้นถัง หรือสีซีดก่อนทั้งตัวลูกกุ้ง 25 ถึง 30 ตัว

จำนวนเหล่านี้เป็นแนวทางสำหรับเตรียมตัวอย่าง ไม่ได้ยืนยันว่าลูกกุ้งทั้งรุ่นปลอด TPD หากต้องการตรวจเพื่อออกใบรับรองหรือยืนยันสถานะปลอดโรค ให้ห้องปฏิบัติการออกแบบการเก็บตัวอย่าง

เมื่อตรวจหาสาเหตุการป่วย ลูกกุ้งที่อ่อนแรง ใกล้ตาย หรือจมก้นถังให้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์กว่าลูกกุ้งที่ดูแข็งแรง ใช้หลักเกณฑ์การเลือกและจุดเก็บตัวอย่างให้สม่ำเสมอเมื่อต้องเปรียบเทียบระหว่างถังหรือรุ่น บันทึกวันที่ รหัสรุ่นหรือถัง ระยะโพสต์ลาร์วา เนื้อเยื่อ จำนวนลูกกุ้ง จุดเก็บตัวอย่าง ผู้ปฏิบัติงาน ล็อตชุดตรวจ เครื่องที่ใช้ และสถานะตัวควบคุม

จัดการอย่างไรเมื่อลูกกุ้งรุ่นหนึ่งให้ผลบวก

ผลบวกจากการตรวจที่ฟาร์มหมายถึงตรวจพบยีนที่เกี่ยวข้องกับ TPD ในตัวอย่าง ผลบวกเพียงอย่างเดียวไม่ได้แสดงว่าลูกกุ้งป่วย และห้องปฏิบัติการสามารถตรวจยืนยันได้ ให้ถือว่าลูกกุ้งรุ่นนั้นมีความเสี่ยง ผลตรวจไม่สามารถบอกได้ว่าลูกกุ้งจะตายกี่ตัว จึงต้องพิจารณาร่วมกับการกินอาหาร การตาย และบันทึกประจำถัง ดำเนินการโดยเร็ว เพราะโรคอาจลุกลามได้ภายในไม่กี่วัน12

  • ห้ามเคลื่อนย้าย ขาย หรือส่งลูกกุ้งรุ่นที่สงสัยไปยังถัง โรงเพาะฟัก หรือฟาร์มอื่น และห้ามปล่อยลงบ่อ จนกว่าห้องปฏิบัติการและที่ปรึกษาจะประเมินแล้ว
  • แยกถังหรือลูกกุ้งรุ่นที่มีปัญหา และสืบย้อนแหล่งที่มาของลูกกุ้ง
  • เก็บบันทึกผลตรวจไว้ ผลตรวจคัดกรองแต่ละรุ่นเป็นหลักฐานสำหรับพูดคุยกับผู้จำหน่ายเมื่อพบความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องกับลูกกุ้ง
  • ให้ห้องปฏิบัติการตรวจยืนยันก่อนตัดสินใจทำลายกุ้ง เพราะผลบวกจากการตรวจที่ฟาร์มเพียงอย่างเดียวไม่ได้แสดงว่าลูกกุ้งป่วย ปรึกษาขั้นตอนถัดไปกับที่ปรึกษาด้านเทคนิค และตรวจสอบกับหน่วยงานในพื้นที่ว่ามีข้อกำหนดของประเทศที่ต้องปฏิบัติตามหรือไม่ เอกสารข้อมูลโรคของ NACA แนะนำอย่างหนักแน่นให้หยุดการผลิต ทำลายกุ้งที่ได้รับผลกระทบ และฆ่าเชื้อสถานที่เพาะเลี้ยงทั้งหมดอย่างทั่วถึงเมื่อเชื้อก่อโรคเข้าสู่ระบบแล้ว1 ตกลงกับที่ปรึกษาและหน่วยงานว่าจะจัดการกุ้งที่ทำลาย ลูกกุ้งตาย และน้ำที่ใช้แล้วอย่างไร
  • กักเก็บน้ำจากถังที่มีปัญหาไว้ ห้ามปล่อยน้ำดังกล่าว รวมถึงน้ำที่ใช้ล้างหรือฆ่าเชื้อถัง ลงสู่สิ่งแวดล้อมโดยรอบ คลอง หรือทางน้ำอื่น
  • นำลูกกุ้งที่ตายและใกล้ตายออก แล้วกำจัดตามคำแนะนำของที่ปรึกษาและหน่วยงาน ห้ามทิ้งลงคลองหรือนำไปเป็นอาหารสัตว์

ยังไม่พบสารเคมีหรือสารฆ่าเชื้อที่หยุดหรือชะลอ TPD ในลูกกุ้งป่วยได้เมื่อโรคแสดงอาการชัดเจนแล้ว1 การฆ่าเชื้อถังเปล่าและอุปกรณ์เป็นอีกขั้นตอนหนึ่ง ตามคำแนะนำของ NACA ข้างต้น ยาปฏิชีวนะยังไม่ใช่วิธีรักษาที่ยืนยันว่าใช้ได้ผล และมีรายงานการดื้อยาปฏิชีวนะในเชื้อสายพันธุ์จากการระบาดสองครั้ง48 การตัดสินใจใช้ยาปฏิชีวนะทุกครั้งต้องอาศัยการวินิจฉัยและคำแนะนำจากสัตวแพทย์ ผลตรวจ TPD เพียงอย่างเดียวใช้กำหนดแผนการใช้ยาปฏิชีวนะไม่ได้

การป้องกันและควบคุม

  • ตรวจคัดกรองลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาแต่ละรุ่นก่อนเคลื่อนย้ายหรือปล่อยเลี้ยง และสอบถามผู้จำหน่ายลูกกุ้งว่าตรวจคัดกรองแต่ละรุ่นอย่างไร12
  • ตรวจสอบประวัติสุขภาพของลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาที่นำเข้าจากพื้นที่อื่น ในจีน TPD แพร่ไปยังภูมิภาคใหม่ผ่านการขนส่งลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วา2
  • ควบคุมน้ำที่นำเข้าและสิ่งมีชีวิตที่นำเข้าระบบ เช่น พ่อแม่พันธุ์ Artemia และหัวเชื้อสาหร่าย ตามคำแนะนำของนักวิจัยหลังเกิดการระบาดในโรงเพาะฟัก4
  • แยกและควบคุมถังที่มีปัญหา เพราะมีการสังเกตพบการแพร่เชื้อภายในถังเพาะฟักและบ่อเลี้ยง1
  • ฆ่าเชื้อสถานที่เพาะเลี้ยงหลังเกิดการระบาดตามคำแนะนำของ NACA (ดู จัดการอย่างไรเมื่อลูกกุ้งรุ่นหนึ่งให้ผลบวก) กักเก็บน้ำในถังและน้ำล้างไว้ ไม่ให้ไหลลงคลองหรือทางน้ำอื่น1
  • ให้ถือว่าสิ่งมีชีวิตทุกชนิดที่นำมาเป็นอาหารกุ้งอาจเป็นแหล่งของแบคทีเรียนี้ เพราะการสำรวจในจีนสรุปว่าสิ่งมีชีวิตเหล่านี้มีความเสี่ยงที่จะเป็นพาหะหรือติดเชื้อแบคทีเรียดังกล่าว5

ลูกกุ้งติดเชื้ออาจไม่แสดงอาการในช่วงแรก การดูลักษณะภายนอกเพียงอย่างเดียวจึงไม่เพียงพอในการเลือกลูกกุ้ง1 นักวิจัยที่ศึกษา TPD เรียกร้องให้เพิ่มการเฝ้าระวังและความปลอดภัยทางชีวภาพเพื่อจำกัดการแพร่โรค4

เมื่อใดควรส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการ

ส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการเพื่อตรวจหาสาเหตุเมื่อ:

  • ลูกกุ้งยังตายหรือแสดงอาการป่วยต่อเนื่อง แม้ผลตรวจที่ฟาร์มเป็นลบ
  • อาการป่วยหรือผลตรวจทางจุลพยาธิวิทยาไม่สอดคล้องกับผลตรวจที่ฟาร์ม
  • พบกลุ่มอาการใหม่ ผิดปกติ หรือยังอธิบายสาเหตุไม่ได้
  • ผลตรวจไม่ตรงกันระหว่างวิธีตรวจ ชนิดตัวอย่าง หรือเครื่อง หรือระหว่างการตรวจที่ฟาร์มกับห้องปฏิบัติการ
  • ต้องการหาลำดับเบส ตรวจทางจุลพยาธิวิทยา วัดปริมาณเชื้อแบบสัมบูรณ์ หรือทดสอบความไวต่อยาปฏิชีวนะ
  • ต้องใช้ผลตรวจเพื่อแจ้งโรค ออกใบรับรอง เคลื่อนย้าย ส่งออก หรือประกาศสถานะปลอดโรค

การตรวจทางจุลพยาธิวิทยาคือการตรวจเนื้อเยื่อด้วยกล้องจุลทรรศน์ ซึ่งสามารถแสดงความเสียหายของตับและตับอ่อนกับลำไส้ที่เป็นลักษณะของ TPD ได้24 สอบถามวิธีเก็บรักษาก่อนเก็บตัวอย่าง ในกรณีหนึ่งที่มีรายงานเผยแพร่ ห้องปฏิบัติการได้รับลูกกุ้งที่เก็บรักษาในน้ำยาคงสภาพเนื้อเยื่อของ Davidson และในเอทานอล 95% เพื่อตรวจเนื้อเยื่อและตรวจ PCR10

TPD ทำลายลูกกุ้งอย่างไร

อะไรทำให้แบคทีเรียนี้ก่อความเสียหายรุนแรง

ในเชื้อสายพันธุ์ก่อโรค TPD ที่นำมาศึกษาเป็นครั้งแรก ยีนของโปรตีนสองชนิดคือ VHVP-1 และ VHVP-2 อยู่ติดกันบนพลาสมิดขนาดใหญ่ ซึ่งเป็น DNA รูปวงแหวนที่แยกจากโครโมโซมของแบคทีเรีย3 การศึกษาจีโนมในเวลาต่อมาพบยีนที่สามคือ vhvp-3 บนพลาสมิด TPD อยู่ร่วมกับอีกสองยีน และในจีโนมของ Vibrio บางเชื้อ ยีน vhvp-2 กลับอยู่บนโครโมโซม613 ในงานวิจัยหนึ่ง เชื้อสายพันธุ์ที่มี vhvp-1 แต่ไม่มี vhvp-2 ไม่ทำให้ลูกกุ้งตาย และเมื่อนำ vhvp-2 ออกจากสายพันธุ์ก่อโรค TPD อัตราตายเหลือเพียงประมาณ 5% เมื่อนำยีนกลับเข้าไป ความรุนแรงก็กลับมาเท่ากับสายพันธุ์เดิม3 ข้อสรุปว่า VHVP-2 มีบทบาทหลักอาศัยงานวิจัยนี้เพียงงานเดียวเป็นส่วนใหญ่ งานวิจัยที่อ้างอิงในหน้านี้ยังไม่ได้อธิบายว่าสารพิษทำลายเซลล์กุ้งอย่างไร

เกิดอะไรขึ้นกับตับและตับอ่อน

ตับและตับอ่อนประกอบด้วยท่อเล็ก ๆ ที่มีเซลล์เยื่อบุอยู่ภายใน ในลูกกุ้งที่ติดเชื้อตามธรรมชาติ ระยะแรกพบเนื้อเยื่อตายที่เซลล์เยื่อบุบางส่วน นิวเคลียสหดเล็กลงและมีสีเข้ม พร้อมเริ่มพบกลุ่มแบคทีเรีย ในระยะเฉียบพลัน แบคทีเรียจำนวนมากบุกรุกและทำลายท่อ เซลล์เยื่อบุหลุดออกและหลุดลอก2 การทำให้ติดเชื้อในห้องปฏิบัติการทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงแบบเดียวกัน จนโครงสร้างท่อถูกทำลายทั้งหมด24 อีกงานวิจัยหนึ่งยังพบเซลล์เม็ดเลือดของกุ้งรวมตัวกันในตับและตับอ่อนกับลำไส้ที่เสียหาย14

ภาพจากกล้องจุลทรรศน์แสดงตับและตับอ่อนที่ปกติและที่ติดเชื้อ TPD ในลูกกุ้งระยะ PL15
ภาพที่ 2 ภาพย่อย A แสดงตับและตับอ่อนปกติที่ท่อยังสมบูรณ์และมีไขมันสะสมมาก ภาพย่อย B ถึง D แสดงการติดเชื้อระยะแรก กลาง และท้ายในลูกกุ้งระยะ PL15 ที่ทำให้ติดเชื้อในห้องปฏิบัติการ ตั้งแต่ท่อหดตัวและมีเนื้อเยื่อตายเล็กน้อยจนถึงโครงสร้างถูกทำลายอย่างรุนแรง ภาพย่อย E เป็นภาพขยาย ลูกศรเส้นบางชี้เนื้อเยื่อท่อที่ตาย ลูกศรชี้เซลล์ที่หลุดลอกและเศษเซลล์ ส่วนหัวลูกศรชี้กลุ่มแบคทีเรียรูปแท่ง แถบมาตราส่วนเท่ากับ 80 µm ใน A ถึง D และ 10 µm ใน E ที่มา: Dinh-Hung et al. (2025), ภาพที่ 4 4 ใช้ภายใต้สัญญาอนุญาต CC BY 4.0

เกิดอะไรขึ้นกับลำไส้

เยื่อบุลำไส้ส่วนกลางตายและหลุดลอกเช่นกัน และมีแบคทีเรียจำนวนมากอยู่เต็มลำไส้2 ในการศึกษาในห้องปฏิบัติการงานหนึ่ง ลูกกุ้งติดเชื้อไม่มีอาหารในลำไส้ แบคทีเรียบุกรุกเยื่อบุลำไส้ และผนังลำไส้เกิดการอักเสบที่มีเซลล์เม็ดเลือดแทรก โดยเยื่อบุอักเสบและมีชั้นเซลล์เม็ดเลือดหนา ผู้วิจัยอธิบายว่าความเสียหายของลำไส้นี้เป็นลักษณะที่ใช้แยก TPD จาก AHPND4

รายงานสองฉบับอธิบายรอยโรคเพิ่มเติม คือการตายของชั้นกล้ามเนื้อบาง ๆ รอบลำไส้ส่วนกลาง ฉบับหนึ่งพบในลูกกุ้งระยะ PL9 จากถังที่มีปัญหา อีกฉบับพบในลูกกุ้งที่ทำให้ติดเชื้อในห้องปฏิบัติการ106 ผู้วิจัยในรายงานฉบับแรกเสนอว่ารอยโรคนี้น่าจะทำให้ลำไส้หยุดเคลื่อนอาหารและทำให้ลูกกุ้งหยุดกิน อีกทั้งยังเป็นรอยโรคที่มองข้ามได้ง่าย ยังไม่ทราบว่ารอยโรคนี้เป็นลักษณะทั่วไปของ TPD หรือไม่10

ภาพจากกล้องจุลทรรศน์แสดงลำไส้กุ้งที่ปกติและที่ติดเชื้อ TPD
ภาพที่ 3 ลูกกุ้งที่แข็งแรง (A ถึง C) มีเยื่อหุ้มรอบอาหารที่ย่อยแล้วชัดเจน (เครื่องหมายดอกจัน) และเซลล์เยื่อบุลำไส้เรียงตัวเป็นระเบียบ ลูกกุ้งติดเชื้อ (D ถึง F) มีลำไส้ว่าง เซลล์เยื่อบุหลุดลอก (ลูกศรเส้นบางใน E) และมีแบคทีเรียรูปแท่งบุกรุกเยื่อบุ (หัวลูกศร) ลูกศรใน E และกรอบใน F ชี้การอักเสบของลำไส้ที่มีเซลล์เม็ดเลือดแทรก A และ D แสดงลำไส้ส่วนกลาง ส่วน C และ F แสดงลำไส้ส่วนท้าย แถบมาตราส่วนเท่ากับ 100 µm ใน A และ D, 50 µm ใน C และ F และ 20 µm ใน B และ E ที่มา: Dinh-Hung et al. (2025), ภาพที่ 5 4 ใช้ภายใต้สัญญาอนุญาต CC BY 4.0

ทำไมลูกกุ้งจึงตัวใสเหมือนแก้ว

ลักษณะสีซีดและลำไส้ว่างที่อธิบายในหัวข้ออาการและปัญหาที่ดูคล้ายกันเกิดจากความเสียหายข้างต้น คือ ตับและตับอ่อนถูกทำลาย และลำไส้ไม่มีอาหาร ทำให้ลำตัวโปร่งใส24

ทำไมลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาช่วงต้นจึงเสี่ยงที่สุด

แต่ละรายงานระบุช่วงอายุที่ไวต่อโรคที่สุดต่างกัน เอกสารข้อมูลโรคของ NACA ระบุ PL2 ถึง PL7 ส่วนรายงานที่อธิบายโรคครั้งแรกระบุ PL4 ถึง PL712 อีกสองงานวิจัยระบุลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาอายุ 6 ถึง 12 วัน98 ในการศึกษาจีโนมของเชื้อสายพันธุ์หนึ่งจากนอกจีน การทำให้ติดเชื้อในห้องปฏิบัติการทำให้ลูกกุ้งระยะ PL10 ถึง PL20 ตาย6

การทดลองให้เชื้องานหนึ่งพบว่าลูกกุ้งระยะ PL15 ไวต่อโรคมาก ส่วนลูกกุ้งระยะ PL30 ไวต่อโรคน้อยกว่ามาก ใน PL30 ความเสียหายของตับและตับอ่อนยังอยู่ในระยะแรก แม้แบคทีเรียยังสะสมในลำไส้เป็นจำนวนมาก ผู้วิจัยเสนอว่าความต้านทานเพิ่มขึ้นตามขนาดตัว4 ผลของอายุนี้อาศัยงานวิจัยเพียงงานเดียว และยังไม่ทราบเหตุผลที่ลูกกุ้งอายุมากกว่ารับมือกับโรคได้ดีกว่า

ทำไมจึงสูญเสียลูกกุ้งทั้งถังได้อย่างรวดเร็ว

โรคดำเนินไปอย่างรวดเร็ว โรงเพาะฟักแห่งหนึ่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้รายงานการสูญเสียมากกว่า 70% ภายในห้าวัน4 งานวิจัยโรคลูกกุ้งตัวใสในจีนงานหนึ่งรายงานการระบาดขนาดใหญ่ภายในสองถึงสามวันหลังติดเชื้อเช่นกัน8 ในการศึกษาในห้องปฏิบัติการงานหนึ่ง ไม่พบการสร้างเม็ดสีดำ ซึ่งเป็นการตอบสนองเพื่อป้องกันตัวในเนื้อเยื่อกุ้ง ผู้วิจัยเสนอว่าโรคดำเนินไปเร็วเกินกว่าที่การตอบสนองนี้จะเกิดขึ้นได้4 อย่างไรก็ตาม รายงานที่อธิบายโรคครั้งแรกบันทึกว่าพบการสร้างเม็ดสีดำระหว่างการทำให้ติดเชื้อในห้องปฏิบัติการ ประเด็นนี้จึงยังไม่มีข้อสรุป2

คำถามที่พบบ่อย

ลูกกุ้งตัวใสและจมก้นถัง เป็น TPD หรือไม่

อาจเป็นได้ ตับและตับอ่อนสีซีด ลำไส้ว่าง และจมก้นถัง เป็นอาการที่พบได้ใน TPD12 มีรายงานอาการคล้ายกันที่เชื่อมโยงกับเชื้อก่อโรคอื่น จึงควรตรวจลูกกุ้งรุ่นนั้น และส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการหากผลตรวจไม่สอดคล้องกับสถานการณ์ในถัง911

TPD เป็นโรคเดียวกับ EMS หรือ AHPND หรือไม่

ไม่ใช่ ทั้งสองโรคเกิดจาก Vibrio parahaemolyticus แต่เป็นคนละสายพันธุ์ เชื้อสายพันธุ์ก่อโรค TPD ไม่มียีน pirA และ pirB ที่ใช้ระบุสายพันธุ์ก่อโรค AHPND แต่มียีน vhvp-2 แทน234 AHPND อยู่ในบัญชีโรคของ WOAH ส่วน TPD ไม่อยู่7

ลูกกุ้งให้ผลบวกก่อนปล่อยเลี้ยง ยังควรปล่อยหรือไม่

ห้ามปล่อยเลี้ยงหรือเคลื่อนย้ายลูกกุ้งรุ่นที่สงสัยก่อนประเมินอย่างครบถ้วน ให้แยกไว้ สืบย้อนแหล่งที่มาของลูกกุ้ง และปรึกษาผลตรวจกับที่ปรึกษาและผู้จำหน่าย ผลบวกหมายถึงตรวจพบยีนที่เกี่ยวข้องกับ TPD และห้องปฏิบัติการสามารถตรวจยืนยันได้

ยาปฏิชีวนะช่วยรักษาลูกกุ้งรุ่นที่เป็น TPD ได้หรือไม่

ไม่ได้ ยังไม่มีวิธีรักษาที่ยืนยันว่าใช้ได้ผล และยังไม่พบสารเคมีหรือสารฆ่าเชื้อที่หยุดโรคได้เมื่อแสดงอาการชัดเจนแล้ว1 มีรายงานการดื้อยาปฏิชีวนะในเชื้อสายพันธุ์จากการระบาดของ TPD และโรคลูกกุ้งตัวใส48 การตัดสินใจใช้ยาปฏิชีวนะทุกครั้งต้องอาศัยการวินิจฉัยและคำแนะนำจากสัตวแพทย์

ผลตรวจที่ฟาร์มเป็นลบ แต่ลูกกุ้งกำลังตาย ควรทำอย่างไรต่อ

ส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการ พร้อมบันทึกการให้อาหาร การตาย น้ำ และผลตรวจ ผลลบจากการตรวจที่ฟาร์มไม่ได้ตัดความเป็นไปได้ของ TPD

กุ้งในบ่อเลี้ยงขุนเป็น TPD ได้หรือไม่

รายงานส่วนใหญ่อธิบายโรคในลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาในโรงเพาะฟักและโรงอนุบาล12 งานวิจัยหนึ่งพบว่าลูกกุ้งระยะ PL30 ไวต่อโรคน้อยกว่า PL15 มาก4 การสำรวจในจีนตรวจพบแบคทีเรียนี้ในตัวอย่างจากบ่อเลี้ยงกุ้ง และมีการสังเกตพบการแพร่เชื้อภายในบ่อ51 รายงานในกุ้งอายุมากกว่านี้ยังมีจำกัด การไม่มีรายงานจึงไม่ได้แสดงว่าบ่อเลี้ยงขุนปลอดโรคนี้

การตรวจ TPD ที่ฟาร์มแม่นยำแค่ไหน

หน้านี้ไม่ได้ให้ตัวเลขความแม่นยำของการตรวจ TPD ที่ฟาร์ม แม้แต่วิธี PCR สำหรับ TPD ในห้องปฏิบัติการก็ยังพัฒนาขึ้นมาไม่นาน และวิธีก่อนหน้านั้นยังไม่ได้ผ่านการตรวจสอบความใช้ได้อย่างครบถ้วนตามแนวทางของ WOAH12 หากผลตรวจไม่สอดคล้องกับสิ่งที่เกิดขึ้นในถัง ให้ส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการ

แหล่งอ้างอิง

  1. NACA (2026). Translucent post-larvae disease (TPD): Disease card. Network of Aquaculture Centres in Asia-Pacific, April 2026, pp. 1 to 5. enaca.org/?id=1486
  2. Zou Y., Xie G., Jia T., Xu T., Wang C., Wan X., Li Y., Luo K., Bian X., Wang X., Kong J. and Zhang Q. (2020). Determination of the Infectious Agent of Translucent Post-Larva Disease (TPD) in Penaeus vannamei. Pathogens 9(9), 741. doi.org/10.3390/pathogens9090741
  3. Liu S., Wang W., Jia T., Xin L., Xu T., Wang C., Xie G., Luo K., Li J., Kong J. and Zhang Q. (2023). Vibrio parahaemolyticus becomes lethal to post-larvae shrimp via acquiring novel virulence factors. Microbiology Spectrum 11(6), e00492-23. doi.org/10.1128/spectrum.00492-23
  4. Dinh-Hung N., Mai H.N., Matthews M., Wright H. and Dhar A.K. (2025). Isolation, characterization, and pathogenicity of a Vibrio parahaemolyticus strain causing translucent post-larvae disease in Penaeus vannamei outside China. PLOS One 20(9), e0331862. doi.org/10.1371/journal.pone.0331862
  5. Jia T., Liu S., Yu X., Xu T., Xia J., Zhao W., Wang W., Kong J. and Zhang Q. (2024). Prevalence investigation of translucent post-larvae disease (TPD) in China. Aquaculture 583, 740583. doi.org/10.1016/j.aquaculture.2024.740583
  6. Mai H.N., Dinh-Hung N., Pantoja Morales C., Matthews M., Wright H. and Dhar A.K. (2025). Genomic characterization of Vibrio parahaemolyticus strain (AG1) causing translucent post-larvae disease in Penaeus vannamei. Microbial Genomics 11(12), 001570. doi.org/10.1099/mgen.0.001570
  7. WOAH (2024). Diseases listed by WOAH. Aquatic Animal Health Code, Chapter 1.3, Article 1.3.3 (diseases of crustaceans), version of 2 July 2024. www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/aahc/current/chapitre_diseases_listed.pdf
  8. Wang C., Wu Q., Liao G., Luo S., Li X., Kong Q. and Fan L. (2026). A novel Vibrio parahaemolyticus strain JM20210818 causing glass post-larvae disease in Litopenaeus vannamei: Histopathology, antimicrobial resistance, genomic and transcriptomic insights. Fish & Shellfish Immunology 169, 111023. doi.org/10.1016/j.fsi.2025.111023
  9. Yang F., Xu L., Huang W. and Li F. (2022). Highly lethal Vibrio parahaemolyticus strains cause acute mortality in Penaeus vannamei post-larvae. Aquaculture 548, 737605. doi.org/10.1016/j.aquaculture.2021.737605
  10. Srisala J., Sanguanrut P., Powtongsook S., Khemayan K., Sritunyalucksana K. and Flegel T.W. (2025). Novel midgut smooth muscle necrosis (MSMN) in translucent or glass post-larvae of whiteleg shrimp. Scientific Reports 15, 35544. doi.org/10.1038/s41598-025-19591-6
  11. Xu A., Xu S., Tu Q., Qiao H., Lin W., Li J., He Y., Xie T., Pan L., Pan Q., Zhao Y., Su X. and Tong Y. (2023). A novel virus in the family Marnaviridae as a potential pathogen of Penaeus vannamei glass post-larvae disease. Virus Research 324, 199026. doi.org/10.1016/j.virusres.2022.199026
  12. Mai H.N., Dinh-Hung N. and Dhar A.K. (2026). Development and validation of TaqMan-based real-time PCR assays for translucent post larvae disease (TPD) detection in Penaeus vannamei. Journal of Microbiological Methods 243, 107439. doi.org/10.1016/j.mimet.2026.107439
  13. Zhang Y., Tan P. and Yang M. (2024). Characteristics of vhvp-2 gene distribution and diversity within the Vibrio causing translucent post-larvae disease (TPD). Journal of Invertebrate Pathology 207, 108228. doi.org/10.1016/j.jip.2024.108228
  14. Kumar R., Azzahidah A., Teoh Y.H., Lin S.J., Dhar A.K., Lin S.S., Wang H.C., Lo C.F. and Wang H.C. (2026). Pathogenesis and genome characterization of translucent post-larvae disease-causing Vibrio parahaemolyticus in Litopenaeus vannamei. Current Research in Microbial Sciences 11, 100634. doi.org/10.1016/j.crmicr.2026.100634