EHP trên tôm: dấu hiệu, xét nghiệm và hướng xử lý tại trại
EHP (Enterocytozoon hepatopenaei) là vi bào tử trùng ký sinh ở gan tụy, cơ quan giúp tôm tiêu hóa thức ăn và dự trữ năng lượng. Thiệt hại chủ yếu do tôm chậm lớn, phân đàn và hệ số chuyển đổi thức ăn tăng, thay vì tỷ lệ chết cao.1 Các bài báo gần đây dùng tên Ecytonucleospora hepatopenaei.2
Có thể xét nghiệm bằng LAMP tại trại, chẳng hạn với RAPID, hoặc bằng PCR tại phòng thí nghiệm (xem Cách xét nghiệm).
Thông tin chính
| Câu hỏi | Trả lời |
|---|---|
| Tác nhân gây bệnh | Vi bào tử trùng ký sinh, phát triển bên trong tế bào, chủ yếu ở biểu mô ống gan tụy.1 |
| Loài tôm và giai đoạn nuôi | Được mô tả lần đầu trên tôm sú (Penaeus monodon).13 Hiện là vấn đề lớn trên tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei).1 DNA của EHP cũng đã được phát hiện ở ấu trùng giai đoạn sớm sinh ra từ tôm bố mẹ nhiễm EHP, nhưng đường lây truyền vẫn chưa rõ.4 Hướng dẫn lấy mẫu dưới đây áp dụng từ giai đoạn hậu ấu trùng đến nuôi thương phẩm. |
| Dấu hiệu chính | Thường không có dấu hiệu rõ ràng ngoài chậm lớn. Tôm phân đàn và hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) tăng là những biểu hiện thường gặp. EHP thường không gây tỷ lệ chết đáng kể.5 |
| Đường lây truyền | Qua hậu ấu trùng mang mầm bệnh, phân, nước và mùn bã đáy ao.1 |
| Có thuộc danh mục của WOAH không? | Không. EHP không nằm trong danh mục bệnh động vật thủy sản phải khai báo của WOAH.6 Quy định trong nước vẫn có thể áp dụng, vì vậy cần kiểm tra với cơ quan có thẩm quyền tại địa phương. |
| Điều trị | Chưa có phương pháp điều trị bằng thuốc hoặc vắc xin được xác lập. Kháng sinh tác động lên vi khuẩn, còn EHP là ký sinh trùng, nên không nên kỳ vọng kháng sinh loại bỏ được EHP. Một số thuốc đã làm giảm EHP trong thí nghiệm tại phòng thí nghiệm. Chưa có thuốc nào được xác lập để sử dụng tại trại.17 |
Dấu hiệu và những biểu hiện dễ nhầm
Cần so sánh tốc độ tăng trưởng, mức độ phân đàn và FCR theo thời gian thay vì chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài. Tôm thường không có dấu hiệu nhìn thấy được.5 Mềm vỏ đã được ghi nhận ở giai đoạn nặng của bệnh liên quan đến EHP, nhưng đây không phải dấu hiệu chẩn đoán đặc hiệu.8
Phân trắng không đủ để khẳng định tôm nhiễm EHP. Một nghiên cứu ghi nhận tôm nhiễm EHP nặng nhưng không có phân trắng, đồng thời gây lây nhiễm EHP qua đường miệng mà không tái hiện được hội chứng phân trắng.9 Một thí nghiệm sau đó tái hiện được hội chứng này khi kết hợp EHP với một chủng Vibrio parahaemolyticus phân lập cụ thể không gây AHPND. Trong thí nghiệm đó, từng tác nhân riêng lẻ đều không gây ra biểu hiện lâm sàng của hội chứng.8 Mối liên quan này phụ thuộc vào điều kiện và còn có yếu tố khác ngoài EHP.89

Tôm chậm lớn cũng có thể do chất lượng thức ăn, cách cho ăn, chất lượng nước hoặc bệnh khác. Cần xem xét các yếu tố này cùng với kết quả xét nghiệm thay vì kết luận nguyên nhân từ một biểu hiện đơn lẻ.
Cách xét nghiệm
| Lựa chọn | Khả năng xét nghiệm |
|---|---|
| Tại trại (RAPID, RAPIDPlus hoặc RAPIDMax) | Dùng que để tách chiết DNA ngay tại ao, sau đó chạy LAMP trên thiết bị. Có kết quả sau khoảng một giờ, bao gồm thời gian chuẩn bị mẫu. RAPIDPlus còn cho biết tải lượng tác nhân gây bệnh ở mức bán định lượng để theo dõi trong suốt vụ nuôi. RAPIDMax hỗ trợ sàng lọc hậu ấu trùng tại trại giống với 12 hoặc 24 mẫu mỗi mẻ. |
| PCR tại phòng thí nghiệm | Xét nghiệm mẫu gan tụy. PCR kết hợp giải trình tự sau đó là một phương pháp khẳng định được WOAH nêu ra.5 |
Theo dõi tải lượng ở mức bán định lượng không phải là định lượng tuyệt đối. Khi cần định lượng tuyệt đối, hãy nhờ phòng thí nghiệm hỗ trợ.
Lấy mô nào và bao nhiêu con tôm?
Các số lượng dưới đây là số con tôm cần lấy mẫu. Khi theo dõi tải lượng, xét nghiệm riêng từng con, trừ khi xét nghiệm đã được kiểm định cho mẫu gộp. Nếu có khác biệt, làm theo hướng dẫn kèm lô kit. Xác nhận yêu cầu của phòng thí nghiệm trước khi gửi mẫu.
| Giai đoạn hoặc cỡ tôm | Loại mô | Số tôm tối thiểu cần lấy mẫu |
|---|---|---|
| Hậu ấu trùng, 12 ngày | Nguyên con | 25 đến 30 con |
| 500 đến 1.000 con/kg, khoảng ngày nuôi 20 | Gan tụy hoặc đầu tôm | 10 đến 15 con |
| 200 đến 300 con/kg, khoảng ngày nuôi 50 | Gan tụy | 7 đến 10 con |
| 60 đến 100 con/kg, khoảng ngày nuôi 90 | Gan tụy | 3 đến 5 con |
| 30 đến 50 con/kg | Gan tụy | 2 đến 3 con |
Khi giám sát bệnh, ưu tiên lấy mẫu tôm yếu hoặc tôm rớt đáy thay vì tôm khỏe được chọn lọc. Giữ nhất quán loại mô, quy tắc chọn tôm và vị trí lấy mẫu.
Ghi lại ao, ngày, giai đoạn nuôi, loại mô, số tôm, điểm lấy mẫu, người thao tác, lô kit, thiết bị và tình trạng đối chứng.
Xử lý khi có kết quả dương tính
Kết quả dương tính tại ao cho thấy nhiều khả năng có EHP, và phòng xét nghiệm có thể xác nhận khi cần.5 Kết quả này không cho biết mức thiệt hại có thể xảy ra. Xu hướng tải lượng EHP tăng đồng thời với tăng trưởng kém đi hoặc FCR tăng là dấu hiệu hữu ích hơn cho việc quản lý.
Khi các yếu tố này xuất hiện cùng nhau:
- Tăng cường theo dõi và duy trì cách lấy mẫu nhất quán.
- Rà soát quản lý thức ăn và sức khỏe tôm.
- Trao đổi với người tư vấn kỹ thuật về việc có cần điều chỉnh thời điểm thu hoạch hay không, dựa trên cỡ tôm, FCR và giá bán.
Kháng sinh tác động lên vi khuẩn, còn EHP là ký sinh trùng, nên không nên kỳ vọng kháng sinh loại bỏ được EHP.1 Chỉ riêng kết quả xét nghiệm phân tử dương tính không quyết định phác đồ điều trị.
Phòng ngừa và kiểm soát
- Sàng lọc EHP ở hậu ấu trùng trước khi thả nuôi.15
- Khử trùng ao giữa các vụ nuôi để bất hoạt bào tử EHP, đặc biệt ở những ao từng nhiễm EHP.5
Khi nào cần gửi mẫu đến phòng thí nghiệm
Mô bệnh học là phương pháp kiểm tra mô dưới kính hiển vi. Nhuộm thường quy có thể cho thấy EHP bên trong tế bào, nhưng nếu chỉ dựa vào các bào tử nhìn thấy được thì có thể đánh giá thấp mức độ nhiễm. Lai tại chỗ đặc hiệu với EHP giúp làm nổi rõ mô nhiễm và có thể cho thấy phạm vi nhiễm rộng hơn.510
Gửi mẫu đến phòng thí nghiệm để điều tra khi:
- Tôm tiếp tục chết hoặc có biểu hiện bệnh dù kết quả bộ xét nghiệm các tác nhân tại trại đều âm tính.
- Biểu hiện lâm sàng hoặc mô bệnh học không phù hợp với kết quả xét nghiệm.
- Xuất hiện hội chứng mới, bất thường hoặc không giải thích được.
- Kết quả không nhất quán giữa các lần xét nghiệm, loại mô, thiết bị hoặc phương pháp.
- Cần định lượng tuyệt đối, giải trình tự, mô bệnh học, nuôi cấy hoặc kháng sinh đồ.
- Cần kết quả phục vụ khai báo dịch bệnh, chứng nhận, vận chuyển, xuất khẩu hoặc công bố tình trạng sạch bệnh.

EHP gây tổn thương cho tôm như thế nào
Bào tử xâm nhập tế bào như thế nào
Bào tử là dạng của EHP mang mầm bệnh từ vật chủ này sang vật chủ khác. Vách bảo vệ của bào tử chứa protein và chitin. Bên trong có một cấu trúc cuộn chặt, khi bào tử nảy mầm sẽ duỗi ra thành ống cực, khởi đầu quá trình gây nhiễm. Ống này đưa phần chứa mầm bệnh vào tế bào tôm.11 Việc làm giảm biểu hiện của một protein ống cực đã làm giảm sự nhân lên của EHP trong tôm, cho thấy ống cực có vai trò quan trọng trong quá trình gây nhiễm.12

EHP phát triển trong tế bào và lấy năng lượng như thế nào
Bên trong tế bào, EHP nhân lên thành các cấu trúc phân nhánh, thường nằm quanh nhân tế bào. Sau đó, EHP tạo bào tử mới và hình thành vách bảo vệ cho chúng.11
EHP phụ thuộc vào năng lượng từ vật chủ. EHP không thể tạo ATP, nguồn năng lượng tế bào sử dụng được, thông qua quá trình tạo năng lượng thông thường ở ty thể và có thể lấy ATP từ vật chủ. Ty thể là cấu trúc trong tế bào thường đảm nhiệm phần lớn quá trình tạo năng lượng này. Các thí nghiệm cũng ghi nhận những thay đổi trong các con đường chuyển hóa năng lượng của tôm nhiễm EHP và các cụm ty thể trong tế bào nhiễm nặng.14
Tế bào bị nhiễm EHP chết và giải phóng bào tử như thế nào
Tế bào nhiễm có thể vỡ ra, giải phóng bào tử vào lòng ống gan tụy.5 Bào tử theo phân ra ngoài và góp phần làm lây truyền qua đường phân-miệng, nghĩa là tôm khác nuốt phải vật chất nhiễm phân.1
Cách EHP thoát khỏi tế bào vẫn chưa được làm rõ. Các nhà nghiên cứu đề xuất cả hai khả năng: tế bào chứa đầy bào tử bị vỡ và hiện tượng xuất bào, quá trình tế bào giải phóng vật chất qua bề mặt của nó. Đã quan sát được hiện tượng tế bào vỡ, nhưng cơ chế thoát ra đầy đủ vẫn chưa được xác định.15
- Tôm nuốt phải bào tử EHP.
- Bào tử duỗi ống cực.
- Phần chứa mầm bệnh đi vào tế bào tôm.
- EHP nhân lên bên trong tế bào.
- Bào tử mới hình thành vách bảo vệ.
- Bào tử được giải phóng theo phân ra ngoài.
Điều gì xảy ra với ống gan tụy
Gan tụy chứa các ống có lớp tế bào biểu mô lót bên trong. Gây nhiễm thực nghiệm làm các ống này co lại, tế bào biểu mô bong tróc và màng đáy nâng đỡ bị phá hủy. Có thể nhìn thấy các cụm bào tử bên trong tế bào biểu mô.15

Vì sao tôm chậm lớn
Tổn thương mô và cạn kiệt năng lượng góp phần giải thích vì sao tôm tăng trưởng kém. Các nhà nghiên cứu cho rằng gan tụy bị tổn thương có khả năng tiêu hóa thức ăn và hấp thu dinh dưỡng kém hơn, dù nghiên cứu của họ không đo trực tiếp khả năng hấp thu.15
Trong một thí nghiệm gây nhiễm trên tôm thẻ chân trắng tại phòng thí nghiệm, tôm nhiễm có hàm lượng protein, glycogen, glucose và ATP thấp hơn. Glycogen là dạng carbohydrate dự trữ. Sau 20 ngày, tôm được gây nhiễm có khối lượng 6,85 ± 0,86 g, so với 8,95 ± 0,75 g ở nhóm đối chứng. Các số liệu này là giá trị trung bình ± sai số chuẩn. Tôm được gây nhiễm nhẹ hơn khoảng 23%. Những kết quả thực nghiệm này ủng hộ nhận định rằng sự suy giảm nguồn dinh dưỡng và năng lượng góp phần làm tôm chậm lớn, nhưng mức thiệt hại tại trại có thể khác nhau.15
EHP làm tôm dễ bị ảnh hưởng bởi Vibrio và AHPND hơn như thế nào
AHPND, bệnh hoại tử gan tụy cấp tính, còn được gọi là EMS và do một số chủng Vibrio parahaemolyticus gây ra.16
Tổn thương gan tụy và suy giảm năng lượng dự trữ có thể góp phần giải thích vì sao tôm dễ bị ảnh hưởng bởi bệnh khác hơn, nhưng điều này chưa xác lập được cơ chế chính xác.141516 Các thí nghiệm gây nhiễm cho thấy tôm nhiễm EHP từ trước có nguy cơ cao hơn khi gặp AHPND.16
Trong hai thí nghiệm gây nhiễm AHPND, tỷ lệ chết ở tôm nhiễm EHP từ trước là 60% và 44%, so với 0% và 18% ở tôm không nhiễm EHP từ trước. Tình trạng hoại tử mô nặng và bong tróc mô cũng thường gặp hơn ở tôm nhiễm EHP từ trước.516
Câu hỏi thường gặp
Có thể dựa vào phân trắng để biết tôm có nhiễm EHP không?
Không. Chỉ riêng phân trắng không đủ để khẳng định tôm nhiễm EHP. Kết quả xét nghiệm EHP dương tính cũng không cho thấy EHP là nguyên nhân gây phân trắng.89
EHP có thể lây từ tôm bố mẹ sang tôm con không?
DNA của EHP đã được phát hiện ở ấu trùng giai đoạn sớm sinh ra từ tôm bố mẹ nhiễm EHP. Điều này chưa xác định được mầm bệnh truyền qua bên trong trứng hay đến từ sự nhiễm bẩn trên bề mặt trứng hoặc trong nước đẻ. Việc có lây truyền dọc thực sự hay không vẫn chưa rõ.4
Kháng sinh có loại bỏ được EHP không?
Kháng sinh tác động lên vi khuẩn, còn EHP là ký sinh trùng, nên không nên kỳ vọng kháng sinh loại bỏ được EHP. Một số thuốc đã làm giảm EHP trong thí nghiệm tại phòng thí nghiệm. Chưa có thuốc nào được xác lập để sử dụng tại trại. Chưa có vắc xin nào được xác lập để sử dụng tại trại.17
Xét nghiệm EHP tại trại chính xác đến mức nào?
RAPID đã được so sánh với qPCR để xét nghiệm EHP trong hai nghiên cứu độc lập, tại University of Arizona Aquaculture Pathology Laboratory và tại BIOTEC/NSTDA ở Thái Lan. Xem thông tin về hai nghiên cứu này trên trang khoa học. Gửi mẫu đến phòng thí nghiệm khi kết quả không phù hợp với tình hình thực tế trong ao.
Nên xét nghiệm EHP bao lâu một lần?
Một lịch xét nghiệm phù hợp trong thực tế là kiểm tra hậu ấu trùng trước khi thả, sau đó kiểm tra ở các giai đoạn nuôi trong bảng lấy mẫu và kiểm tra lại khi gần thu hoạch. Thống nhất lịch với người tư vấn kỹ thuật.
Tài liệu tham khảo
- Chaijarasphong T. et al. (2021). The shrimp microsporidian Enterocytozoon hepatopenaei (EHP): Biology, pathology, diagnostics and control. Journal of Invertebrate Pathology 186, 107458. doi.org/10.1016/j.jip.2020.107458
- Wang Y. et al. (2025). Tissue and cell types infected by Ecytonucleospora hepatopenaei (EHP). Journal of Invertebrate Pathology. doi.org/10.1016/j.jip.2025.108344
- Tourtip S. et al. (2009). Enterocytozoon hepatopenaei sp. nov. (Microsporida: Enterocytozoonidae), a parasite of the black tiger shrimp Penaeus monodon (Decapoda: Penaeidae): Fine structure and phylogenetic relationships. Journal of Invertebrate Pathology 102(1), 21 to 29. doi.org/10.1016/j.jip.2009.06.004
- Vu-Khac H. et al. (2018). Vertical Transmission and Early Diagnosis of the Microsporidian Enterocytozoon hepatonaei in Whiteleg Shrimp Penaeus vannamei. Journal of Pure and Applied Microbiology. doi.org/10.22207/JPAM.12.3.11
- WOAH (2024). Infection with Enterocytozoon hepatopenaei (EHP). Technical Disease Card, updated 30 September 2024. www.woah.org/en/document/infection-with-enterocytozoon-hepatopenaei/
- WOAH (2024). Aquatic Animal Health Code, Chapter 1.3, Article 1.3.3, Diseases listed by WOAH. www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/aahc/current/chapitre_diseases_listed.pdf
- Subash P. et al. (2023). In vivo and in silico investigations on the efficacy of albendazole against Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) infecting Penaeus vannamei. Aquaculture 575, 739801. doi.org/10.1016/j.aquaculture.2023.739801
- Aranguren Caro L.F. et al. (2021). Experimental reproduction of White Feces Syndrome in whiteleg shrimp, Penaeus vannamei. PLOS ONE 16(12), e0261289. journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0261289
- Tangprasittipap A. et al. (2013). The microsporidian Enterocytozoon hepatopenaei is not the cause of white feces syndrome in whiteleg shrimp Penaeus (Litopenaeus) vannamei. BMC Veterinary Research. doi.org/10.1186/1746-6148-9-139
- Salachan P.V. et al. (2017). Laboratory cohabitation challenge model for shrimp hepatopancreatic microsporidiosis (HPM) caused by Enterocytozoon hepatopenaei (EHP). BMC Veterinary Research. doi.org/10.1186/s12917-016-0923-1
- Jaroenlak P., Yingsunthonwattana W. and Tassanakajon A. (2025). Pathogenesis and innate immune response to the microsporidian Ecytonucleospora (Enterocytozoon) hepatopenaei (EHP) infection in shrimp. ScienceAsia. doi.org/10.2306/scienceasia1513-1874.2025.s010
- Yuanlae S. et al. (2024). Shrimp injection with dsRNA targeting the microsporidian EHP polar tube protein reduces internal and external parasite amplification. Scientific Reports. doi.org/10.1038/s41598-024-55400-2
- Jaroenlak P. et al. (2018). Identification, characterization and heparin binding capacity of a spore-wall, virulence protein from the shrimp microsporidian, Enterocytozoon hepatopenaei (EHP). Parasites & Vectors 11, 177. doi.org/10.1186/s13071-018-2758-z
- Ma R., Zhu B., Xiong J. and Chen J. (2024). The Pathogenic Mechanism of Enterocytozoon hepatopenaei in Litopenaeus vannamei. Microorganisms. doi.org/10.3390/microorganisms12061208
- Cao Z. et al. (2023). Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) Infection Alters the Metabolic Processes and Induces Oxidative Stress in Penaeus vannamei. Animals 13(23), 3661. doi.org/10.3390/ani13233661
- Aranguren L.F., Han J.E. and Tang K.F.J. (2017). Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) is a risk factor for acute hepatopancreatic necrosis disease (AHPND) and septic hepatopancreatic necrosis (SHPN) in the Pacific white shrimp Penaeus vannamei. Aquaculture. doi.org/10.1016/j.aquaculture.2016.12.038