Xét nghiệm bệnh tôm tại trại hoặc phòng thí nghiệm

Xét nghiệm tại trại bắt đầu bằng que tách chiết DNA ngay tại ao, sau đó chạy LAMP trên thiết bị như RAPID, RAPIDPlus hoặc RAPIDMax. Có kết quả sau khoảng một giờ, bao gồm thời gian chuẩn bị mẫu. Phòng thí nghiệm dùng PCR hoặc qPCR để xét nghiệm mẫu bạn gửi đến và có thể bố trí điều tra thêm khi cần.

Dùng xét nghiệm tại trại để kiểm tra nhanh và giám sát ao định kỳ. Gửi mẫu đến phòng thí nghiệm khi cần xác nhận, khi tôm bệnh chưa rõ nguyên nhân hoặc khi cần đáp ứng yêu cầu xét nghiệm chính thức. Kết quả dương tính tại trại có nghĩa là nghi có bệnh, và phòng thí nghiệm có thể xác nhận. Kết quả âm tính chỉ áp dụng cho những con tôm đã lấy mẫu và không loại trừ bệnh. Chỉ riêng xét nghiệm tại trại không thể xác nhận bệnh, cho biết mức độ tổn thương ở tôm, tìm ra nguyên nhân nằm ngoài phạm vi xét nghiệm hoặc chứng minh ao sạch bệnh.

Nguyên lý của các phương pháp xét nghiệm

LAMP tại trại

Que tách chiết lấy DNA từ mẫu mô ngay tại ao. DNA gắn vào que, que được chuyển qua các bước rửa, sau đó DNA được rửa giải vào dung dịch để xét nghiệm. Không cần máy ly tâm nên có thể chuẩn bị mẫu ngay tại nơi lấy tôm. Tuân thủ hướng dẫn của bộ kit về thao tác và làm khô que.

LAMP là viết tắt của phương pháp khuếch đại đẳng nhiệt qua trung gian vòng. Phương pháp này tạo nhiều bản sao của một đoạn DNA được chọn để có thể phát hiện đoạn DNA đó. Đẳng nhiệt có nghĩa là phản ứng diễn ra ở một nhiệt độ cố định, không phải liên tục làm nóng và làm nguội mẫu. Bài báo đầu tiên về LAMP đã mô tả phương pháp này vào năm 2000.1

RAPID, RAPIDPlus và RAPIDMax đều dùng LAMP. RAPIDPlus còn đọc tín hiệu ánh sáng (huỳnh quang) trong quá trình phản ứng, giúp theo dõi tải lượng tác nhân gây bệnh thay đổi theo thời gian.

PCR và qPCR tại phòng thí nghiệm

PCR là viết tắt của phản ứng chuỗi polymerase. Phương pháp này cũng tạo các bản sao của một đoạn DNA được chọn. Máy liên tục làm nóng và làm nguội hỗn hợp phản ứng qua các bước khác nhau, gọi là chu trình nhiệt. Với PCR thông thường, DNA đã được khuếch đại thường được kiểm tra sau khi phản ứng kết thúc.2

qPCR, còn gọi là PCR thời gian thực, đo tín hiệu huỳnh quang trong quá trình DNA được khuếch đại. Với mẫu chuẩn và đối chứng phù hợp, phương pháp này có thể ước tính lượng DNA đích trong mẫu.3 Hỏi phòng thí nghiệm xem dịch vụ chỉ báo có phát hiện hay không, hay có báo cả số lượng, và số lượng đó có ý nghĩa gì.

Việc xác nhận tại phòng thí nghiệm tùy thuộc vào bệnh và mục đích xét nghiệm. World Organisation for Animal Health (WOAH) mô tả cách kết hợp xét nghiệm phân tử với giải trình tự để xác nhận AHPND và WSSV. Gửi mẫu làm một xét nghiệm PCR không có nghĩa là đã hoàn tất quy trình xác nhận đó.45

Mỗi phương pháp cho biết điều gì

Lựa chọnKhả năng xét nghiệmGiới hạn
LAMP tại trại (RAPID, RAPIDPlus, RAPIDMax)Dùng que để tách chiết DNA ngay tại ao, sau đó chạy LAMP, có kết quả sau khoảng một giờ, bao gồm thời gian chuẩn bị mẫu. RAPID và RAPIDPlus chạy 2 mẫu mỗi lần. RAPIDPlus còn cho biết tải lượng ở mức bán định lượng. RAPIDMax hỗ trợ sàng lọc theo mẻ với 12 hoặc 24 mẫu.Chỉ tìm các tác nhân gây bệnh nằm trong phạm vi của những xét nghiệm được dùng. Dương tính có nghĩa là nghi có bệnh, và phòng thí nghiệm có thể xác nhận. Âm tính chỉ áp dụng cho những con tôm đã lấy mẫu. Phương pháp này không thể giải thích mọi nguyên nhân gây bệnh, cho thấy tổn thương mô, đếm chính xác tác nhân gây bệnh hoặc chứng minh ao sạch bệnh.
PCR hoặc qPCR tại phòng thí nghiệmPhát hiện DNA của tác nhân gây bệnh được chọn. Xét nghiệm qPCR được hiệu chuẩn phù hợp có thể ước tính số lượng.3 Phòng thí nghiệm có thể chọn xét nghiệm theo vấn đề đang nghi ngờ.Cần mẫu phù hợp, được bảo quản và vận chuyển đúng cách. Hỏi trước về thời gian trả kết quả. Một kết quả dương tính đơn lẻ vẫn có thể cần xét nghiệm thêm để xác nhận.45
Mô bệnh học tại phòng thí nghiệmKiểm tra các lát cắt mô mỏng dưới kính hiển vi để tìm tổn thương liên quan đến bệnh.45Cần mô được bảo quản riêng cho mục đích này. Có thể cần kết hợp kết quả quan sát với xét nghiệm phân tử để xác lập chẩn đoán.45
Giải trình tự để xác nhậnĐọc trình tự DNA đã được khuếch đại và so sánh với trình tự tham chiếu để hỗ trợ xác nhận đó là DNA gì.45Cần vật liệu phù hợp và phân tích tại phòng thí nghiệm. Phương pháp này không đo được mức độ nhiễm trên toàn ao hoặc dự đoán thiệt hại của vụ nuôi.

Xem các nghiên cứu kiểm định tại trang khoa học. Chọn phương pháp theo câu hỏi cần giải đáp và thống nhất các yêu cầu của phòng thí nghiệm trước khi lấy mẫu.

Ý nghĩa của kết quả xét nghiệm tại trại

Dương tính: nghi có bệnh

Dương tính có nghĩa là xét nghiệm đã phát hiện trong mẫu đoạn DNA mà xét nghiệm được thiết kế để tìm. Xem đây là trường hợp nghi có bệnh và trao đổi với phòng thí nghiệm về việc xác nhận. Với AHPND và WSSV, WOAH xem trường hợp chỉ có kết quả LAMP dương tính là trường hợp nghi nhiễm.45

Đối chiếu kết quả với nhật ký cho ăn, tỷ lệ chết, tăng trưởng và nước. Chỉ riêng kết quả dương tính không cho biết mức độ tổn thương, dự đoán thiệt hại hoặc quyết định cách điều trị. Liên hệ ngay với người tư vấn kỹ thuật. Với WSSV hoặc AHPND, cần liên hệ cả cơ quan thú y thủy sản địa phương. Khi chưa có hướng dẫn của họ, không chuyển tôm, nước, lưới, xô hoặc dụng cụ khác từ ao đó sang ao khác, và không xả hoặc bơm nước ra khỏi ao đó. Không bắt đầu dùng kháng sinh chỉ dựa vào kết quả xét nghiệm tại trại. Hỏi bác sĩ thú y hoặc người tư vấn sức khỏe thủy sản trước.

Âm tính: chỉ áp dụng cho tôm đã lấy mẫu

Âm tính có nghĩa là xét nghiệm không phát hiện đích cần tìm trong mẫu đã xét nghiệm. Kết quả chỉ áp dụng cho những con tôm đó, không chứng minh ao, bể hoặc lô giống sạch bệnh. Có thể đã bỏ sót tôm nhiễm bệnh, hoặc mẫu hay khâu chuẩn bị mẫu chưa phù hợp. Bệnh cũng có thể do nguyên nhân nằm ngoài phạm vi xét nghiệm.

Kết quả âm tính không có nghĩa là đã an toàn. Nếu tôm vẫn chết hoặc có dấu hiệu bệnh dù kết quả âm tính, hãy gửi mẫu đến phòng thí nghiệm. Không chỉ dựa vào kết quả âm tính để nới lỏng an toàn sinh học hoặc chuyển tôm, nước hay dụng cụ ra khỏi ao có tôm bệnh.

Tín hiệu yếu hoặc sát ngưỡng: kiểm tra lại

Kết quả có tín hiệu rất yếu, gần giới hạn phát hiện, tức lượng thấp nhất mà xét nghiệm có thể phát hiện một cách tin cậy, có thể không nhất quán khi xét nghiệm lại. Xét nghiệm lại theo hướng dẫn của bộ kit hoặc gửi mẫu đến phòng thí nghiệm. Duy trì các biện pháp an toàn sinh học trong khi chờ đợi. Không xem một tín hiệu yếu là phép đo đáng tin cậy cho thấy tải lượng nhiễm thấp.

Theo dõi ao trong suốt vụ nuôi bằng RAPIDPlus

RAPIDPlus cho biết tín hiệu xuất hiện sớm đến đâu trong lần chạy. Thông tin này giúp nhận biết sơ bộ tải lượng tác nhân gây bệnh trong cùng một ao có thay đổi trong vụ nuôi hay không. Nếu giữ nguyên loại mẫu, quy trình xét nghiệm và thiết bị, tín hiệu xuất hiện sớm hơn qua mỗi lần xét nghiệm mới có thể cho thấy tải lượng đang tăng. Một kết quả đơn lẻ cho biết rất ít, nên cần xem xu hướng qua nhiều lần xét nghiệm.

Để các kết quả có thể so sánh nhất quán:

  • Dùng cùng loại mô, lấy lượng mô theo quy định của bộ kit và giữ nguyên quy trình chuẩn bị mẫu.
  • Giữ quy tắc chọn tôm và vị trí lấy mẫu ổn định nhất có thể.
  • Dùng cùng một thiết bị cho cả chuỗi xét nghiệm. Khi theo dõi xu hướng, xét nghiệm riêng từng con tôm, trừ khi hướng dẫn của bộ kit cho phép dùng mẫu gộp cho mục đích này.
  • Ghi lại ao hoặc bể, ngày, giai đoạn nuôi, loại mô, số tôm, điểm lấy mẫu, người thao tác, lô kit, thiết bị và tình trạng đối chứng.
Biểu hiện qua nhiều lần xét nghiệm hợp lệHướng xử lý thực tế
Không có tín hiệu sau các lần chạy hoàn tấtTiếp tục xét nghiệm theo lịch đã thống nhất. Lưu các kết quả này vào hồ sơ của ao. Âm tính chỉ áp dụng cho những con tôm đã lấy mẫu, nên vẫn cần theo dõi tôm và nhật ký ao.
Lần đầu có tín hiệu yếu hoặc xuất hiện muộnXét nghiệm lại theo hướng dẫn của bộ kit hoặc hỏi phòng thí nghiệm. Không thay đổi cách quản lý ao chỉ vì một tín hiệu yếu, và duy trì các biện pháp an toàn sinh học trong khi chờ đợi.
Tín hiệu xuất hiện ngày càng sớm ở các mẫu có thể so sánh với nhauTăng cường giám sát và cùng người tư vấn kỹ thuật rà soát tăng trưởng, tỷ lệ sống, tình hình cho ăn và các dấu hiệu nhìn thấy được.
Xu hướng tải lượng tăng đi kèm tăng trưởng kém hơn hoặc cần nhiều thức ăn hơn cho cùng mức tăng trọngCùng người tư vấn kỹ thuật rà soát quản lý thức ăn, sức khỏe tôm và các phương án thu hoạch. Hướng dẫn về EHP giải thích cách sử dụng xu hướng này.

RAPIDPlus không cho biết chính xác tải lượng tác nhân gây bệnh. Không quy đổi kết quả thành số bản sao, lượng tác nhân trên gam hoặc các mức thấp, trung bình, cao cố định, trừ khi có đường chuẩn đã được kiểm định liên kết tín hiệu với lượng DNA đã biết. Không thể so sánh kết quả từ các ao, loại mô hoặc thiết bị khác nhau như thể chúng nằm trên cùng một thang đo. Hỏi phòng thí nghiệm khi cần định lượng chính xác.

Để có kết quả đáng tin cậy

Kiểm tra lần chạy và các đối chứng

Tuân thủ hướng dẫn kèm lô kit, bao gồm tất cả đối chứng bắt buộc. Đối chứng dương là vật liệu được kỳ vọng sẽ tạo tín hiệu. Nếu đối chứng này không đạt, toàn bộ kết quả mẫu trong lần chạy đó không hợp lệ và phải chạy lại. Với các đối chứng khác, cần kiểm tra theo tiêu chí chấp nhận của bộ kit trước khi diễn giải kết quả mẫu.

Chạy đủ toàn bộ phản ứng ở nhiệt độ và thời gian quy định. Tuân thủ các bước tách chiết, bao gồm làm khô que, và dùng đúng loại mô, đúng lượng mô. Không được đọc một lần chạy không hợp lệ thành kết quả âm tính. Xem Hướng dẫn lấy mẫu về chuẩn bị mẫu và ghi chép hồ sơ.

Tách biệt mẫu với DNA đã khuếch đại

Làm việc ở khu vực sạch và tách riêng nơi xử lý mẫu với nơi chuẩn bị phản ứng sạch. Dùng vật tư tiêu hao sạch và thay đầu pipet giữa các mẫu. Giữ kín ống phản ứng trong và sau khi chạy. Mở ống đã chạy xong có thể làm phát tán lượng lớn DNA đã khuếch đại ra khu vực thao tác, gây dương tính giả ở các lần chạy sau.

Bảo quản thuốc thử và thu gom chất thải đúng cách

Bảo quản thuốc thử ở nơi khô ráo, nhiệt độ 20 đến 30°C, tránh ánh nắng trực tiếp, theo hướng dẫn của bộ kit. Để thuốc thử xa các nguồn gây cháy khi hướng dẫn an toàn của thuốc thử có yêu cầu. Không dùng thuốc thử hết hạn hoặc đã được bảo quản ngoài điều kiện quy định.

Dùng găng tay phù hợp và các phương tiện bảo hộ khác theo quy định đối với mẫu và hóa chất. Làm việc ở nơi thông thoáng, tránh để thuốc thử tiếp xúc với da và mắt. Thu gom mẫu đã dùng, mô thừa, thuốc thử, đầu pipet và ống phản ứng còn đóng kín vào dụng cụ chứa chất thải phù hợp. Lưu chứa và xử lý theo yêu cầu của địa phương về an toàn sinh học và quản lý chất thải. Không bỏ chúng vào ao, kênh mương hoặc cống thoát nước, và không dùng mô thừa làm thức ăn cho tôm hay động vật khác.

Khi nào cần gửi mẫu đến phòng thí nghiệm

Gửi mẫu đến phòng thí nghiệm có các phương pháp cần thiết khi:

  • Tôm vẫn chết hoặc có dấu hiệu bệnh dù xét nghiệm tại trại cho EHP, WSSV, AHPND và TPD đều âm tính.
  • Dấu hiệu quan sát được ở tôm hoặc kết quả kiểm tra mô dưới kính hiển vi (mô bệnh học) không phù hợp với kết quả tại trại.
  • Xuất hiện biểu hiện bệnh mới, bất thường hoặc chưa rõ nguyên nhân.
  • Cần kết quả phục vụ khai báo dịch bệnh, chứng nhận, vận chuyển, xuất khẩu hoặc công bố tình trạng sạch bệnh.
  • Cần định lượng chính xác tác nhân gây bệnh, giải trình tự, mô bệnh học, nuôi cấy vi khuẩn hoặc kháng sinh đồ, tức xét nghiệm cho biết kháng sinh nào có tác dụng với một loại vi khuẩn.
  • Kết quả không nhất quán giữa các xét nghiệm, loại mẫu hoặc thiết bị, hay giữa xét nghiệm tại trại và phòng thí nghiệm.

Liên hệ phòng thí nghiệm trước khi lấy mẫu. Hỏi cần gửi những con tôm nào, loại mô nào, cách bảo quản và các xét nghiệm được khuyến nghị. Xét nghiệm phân tử và mô bệnh học có thể cần cách bảo quản khác nhau.4 Không thêm cồn ethanol hoặc bất kỳ chất bảo quản nào khác khi phòng thí nghiệm chưa hướng dẫn dùng loại nào. Chất bảo quản có tính nguy hại, vì vậy phải tuân thủ hướng dẫn thao tác của phòng thí nghiệm, để cồn ethanol xa lửa và nguồn nhiệt, tuyệt đối không đổ chất bảo quản xuống ao hoặc nguồn nước. Gửi nhật ký cho ăn, tỷ lệ chết, nước và hồ sơ xét nghiệm cùng với mẫu.

Với xét nghiệm phục vụ yêu cầu chính thức, hỏi cơ quan thú y thủy sản địa phương xem phòng thí nghiệm và phương pháp nào được chấp nhận. Tuân thủ các yêu cầu về xác nhận và báo cáo của cơ quan này. Chỉ riêng sàng lọc tại trại không đủ để xác lập tình trạng sạch bệnh.

Gợi ý lịch xét nghiệm trong suốt vụ nuôi

Thống nhất lịch với người tư vấn kỹ thuật. Gợi ý dưới đây dựa trên các hướng dẫn về bệnh. Điều chỉnh theo nguồn giống, lịch sử ao và tình hình thực tế trong vụ nuôi, thay vì áp dụng một khoảng cách xét nghiệm cố định cho mọi trại.

Giai đoạn hoặc lý do xét nghiệmNội dung nên chú trọng
Hậu ấu trùng trước khi thảSàng lọc lô giống trước khi đưa vào bể ương hoặc ao. Tuân thủ hướng dẫn lấy mẫu cho từng bệnh và trao đổi với người tư vấn kỹ thuật về bộ xét nghiệm cần dùng. Xem Hướng dẫn về EHP, Hướng dẫn về WSSV và Hướng dẫn về TPD.
Những tuần đầu sau khi thảĐặc biệt chú ý AHPND, đồng thời theo dõi tình hình cho ăn, tôm yếu và tôm chết. Bệnh cũng có thể bùng phát ở giai đoạn muộn hơn.4 Xem Hướng dẫn về AHPND.
Kiểm tra tăng trưởng trong giai đoạn nuôi thương phẩm và khi gần thu hoạchTheo dõi EHP ở các giai đoạn nuôi trong bảng lấy mẫu của hướng dẫn. Đối chiếu kết quả qua nhiều lần xét nghiệm với tăng trưởng, mức độ phân đàn và hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR), tức lượng thức ăn dùng cho mức tăng trọng đạt được. Xem Hướng dẫn về EHP.
Mọi giai đoạn sản xuấtĐưa WSSV vào kế hoạch xét nghiệm đã thống nhất với người tư vấn kỹ thuật và nhanh chóng điều tra khi nghi có bệnh. Tình trạng nhiễm có thể xảy ra ở hậu ấu trùng và tôm nuôi thương phẩm.5 Xem Hướng dẫn về WSSV.
Hậu ấu trùng tại trại giống và cơ sở ươngSàng lọc TPD cho các lô giống trước khi vận chuyển hoặc thả nuôi, và điều tra khi hậu ấu trùng yếu, nhợt nhạt hoặc rớt đáy. Tuân thủ Hướng dẫn về TPD và hướng dẫn của bộ kit về giai đoạn sớm nhất có thể xét nghiệm.

Không chờ đến lịch xét nghiệm tiếp theo nếu tôm yếu, giảm ăn hoặc chết nhiều hơn. Liên hệ người tư vấn kỹ thuật và bố trí điều tra tại phòng thí nghiệm khi cần.

Câu hỏi thường gặp

Nên xét nghiệm tại ao hay gửi mẫu đi?

Dùng xét nghiệm tại trại khi cần kết quả sàng lọc nhanh hoặc muốn theo dõi ao trong suốt vụ nuôi. Gửi mẫu đến phòng thí nghiệm khi cần xác nhận, khi bộ xét nghiệm không giải thích được nguyên nhân gây bệnh, khi cần thêm phương pháp khác hoặc cần đáp ứng yêu cầu chính thức. Có thể kết hợp cả hai trong cùng một đợt điều tra.

Dương tính có nghĩa là sẽ mất cả vụ nuôi không?

Không nhất thiết, nhưng không được chờ đợi. Dương tính có nghĩa là nghi có bệnh, và phòng thí nghiệm có thể xác nhận. Kết quả không dự đoán mức thiệt hại. Liên hệ ngay với người tư vấn kỹ thuật, cùng họ xem xét tình trạng tôm và nhật ký ao, đồng thời không chuyển tôm, nước hoặc dụng cụ từ ao đó sang ao khác.

Kết quả âm tính nhưng tôm vẫn chết. Cần làm gì tiếp?

Gửi mẫu đến phòng thí nghiệm có đủ năng lực, kèm nhật ký cho ăn, tỷ lệ chết, nước và hồ sơ xét nghiệm. Kết quả âm tính chỉ áp dụng cho những con tôm đã lấy mẫu và không loại trừ bệnh. Duy trì các biện pháp an toàn sinh học trong khi điều tra nguyên nhân.

Có thể bỏ qua kết quả có tín hiệu rất yếu không?

Không. Kết quả có tín hiệu yếu gần giới hạn phát hiện có thể không nhất quán. Xét nghiệm lại theo hướng dẫn của bộ kit hoặc gửi mẫu đến phòng thí nghiệm. Một tín hiệu yếu không phải là phép đo tải lượng đáng tin cậy.

RAPIDPlus có cho biết chính xác tải lượng tác nhân gây bệnh trong ao không?

Không. Thiết bị cho biết tín hiệu xuất hiện sớm hơn hay muộn hơn ở các mẫu được lấy theo cùng một cách từ cùng một ao. Thiết bị không đếm toàn bộ tác nhân gây bệnh trong ao hoặc cho số bản sao chính xác. Hỏi phòng thí nghiệm khi cần định lượng chính xác.

Xét nghiệm tại trại chính xác đến mức nào?

Không có xét nghiệm nào phát hiện được mọi con tôm nhiễm bệnh. Xem trang khoa học về các nghiên cứu kiểm định và phạm vi của chúng. Cách chọn mẫu, chuẩn bị mẫu, đối chứng và thao tác đều ảnh hưởng đến kết quả. Gửi mẫu đến phòng thí nghiệm khi kết quả không phù hợp với tình hình thực tế trong ao.

Tài liệu tham khảo

  1. Notomi T., Okayama H., Masubuchi H., Yonekawa T., Watanabe K., Amino N. and Hase T. (2000). Loop-mediated isothermal amplification of DNA. Nucleic Acids Research 28(12), e63. doi.org/10.1093/nar/28.12.e63
  2. Saiki R.K., Gelfand D.H., Stoffel S., Scharf S.J., Higuchi R., Horn G.T., Mullis K.B. and Erlich H.A. (1988). Primer-directed enzymatic amplification of DNA with a thermostable DNA polymerase. Science 239(4839), 487 to 491. doi.org/10.1126/science.2448875
  3. Heid C.A., Stevens J., Livak K.J. and Williams P.M. (1996). Real time quantitative PCR. Genome Research 6(10), 986 to 994. doi.org/10.1101/gr.6.10.986
  4. WOAH (2023). Acute hepatopancreatic necrosis disease. Manual of Diagnostic Tests for Aquatic Animals, Chapter 2.2.1. Sections 2, 3, 4 and 6 cover disease stages, sampling, diagnostic methods and confirmation criteria. www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/aahm/current/2.2.01_AHPND.pdf
  5. WOAH (2023). Infection with white spot syndrome virus. Manual of Diagnostic Tests for Aquatic Animals, Chapter 2.2.8. Sections 2, 4 and 6 cover affected stages, diagnostic methods and confirmation criteria. www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/aahm/current/2.2.08_WSSV.pdf