Cách lấy mẫu tôm để xét nghiệm bệnh
Ba nguyên tắc quan trọng nhất là chọn tôm phù hợp với mục đích xét nghiệm, lấy đúng loại mô cho từng bệnh và giữ cách làm nhất quán qua các lần lấy mẫu. Khi điều tra bệnh, ưu tiên tôm yếu hoặc tôm rớt đáy. Khi giám sát định kỳ, giữ nhất quán quy tắc chọn tôm, loại mô và điểm lấy mẫu.
Số tôm nêu dưới đây dùng để hướng dẫn chuẩn bị mẫu. Các số lượng này không chứng minh ao hoặc lô giống sạch bệnh. Kết quả âm tính chỉ áp dụng cho những con đã lấy mẫu và không loại trừ bệnh. Làm theo hướng dẫn kèm lô kit và thống nhất yêu cầu lấy mẫu với phòng thí nghiệm trước khi lấy mẫu.
Nên chọn những con tôm nào?
Khi tôm bị bệnh, chọn những con yếu, sắp chết hoặc có dấu hiệu bệnh rõ ràng, kể cả tôm đang chìm xuống hoặc đã rớt đáy. Nếu chỉ chọn những con trông khỏe mạnh, có thể bỏ sót những con hữu ích nhất cho việc tìm nguyên nhân. World Organisation for Animal Health (WOAH) khuyến cáo lấy tôm còn sống hoặc sắp chết có dấu hiệu bệnh. Với AHPND, WOAH khuyến cáo lấy tôm sắp chết hoặc có dấu hiệu bệnh.12 Hiện tượng mất khả năng bơi rồi chìm xuống cũng đã được ghi nhận ở hậu ấu trùng mắc TPD.3
Khi giám sát định kỳ, thống nhất quy tắc chọn tôm và điểm lấy mẫu với người tư vấn kỹ thuật, rồi áp dụng nhất quán trong suốt vụ nuôi. Ghi rõ đã chọn tôm có dấu hiệu bệnh hay lấy theo quy tắc định kỳ. Nếu chuyển sang lấy tôm yếu vì xuất hiện bệnh, cần ghi lại thay đổi này vì không thể so sánh trực tiếp các kết quả đó với mẫu định kỳ.
Chọn tôm yếu giúp điều tra bệnh. Cách chọn này không cho biết có bao nhiêu con trong ao bị nhiễm. Nếu lấy mẫu để phục vụ chứng nhận hoặc công bố tình trạng sạch bệnh, hãy nhờ phòng thí nghiệm thiết kế kế hoạch lấy mẫu.1
Mỗi bệnh cần lấy loại mô nào?
Sử dụng hướng dẫn về từng bệnh cùng với hướng dẫn của kit. Gan tụy là cơ quan tiêu hóa của tôm. Chân bơi là các chân nằm dưới bụng tôm.
| Bệnh | Loại mô | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hướng dẫn về EHP | Hậu ấu trùng nguyên con, gan tụy hoặc đầu tôm tùy cỡ | EHP gây nhiễm ở gan tụy.4 Với hậu ấu trùng, lấy nguyên con. Ở cỡ 500 đến 1.000 con/kg, hướng dẫn cho phép lấy gan tụy hoặc đầu tôm. Với tôm lớn hơn, lấy gan tụy. Chuẩn bị mẫu theo hướng dẫn của kit. |
| Hướng dẫn về WSSV | Chân bơi hoặc mang | Đây là các loại mô phù hợp cho tôm lớn.5 Làm theo hướng dẫn của kit WSSV. Với hậu ấu trùng, hướng dẫn dùng nguyên con. |
| Hướng dẫn về AHPND | Gan tụy và dạ dày | Đây là các cơ quan tiêu hóa.2 Không thể dùng chân hoặc mang đã lấy để xét nghiệm WSSV cho xét nghiệm AHPND. Với tôm nhỏ và hậu ấu trùng, làm theo hướng dẫn về bệnh và hướng dẫn của kit. |
| Hướng dẫn về TPD | Hậu ấu trùng nguyên con | Lấy nguyên con để sàng lọc lô giống tại trại giống và kiểm tra trước khi thả nuôi. Kiểm tra hướng dẫn của kit để biết giai đoạn hậu ấu trùng sớm nhất có thể xét nghiệm. |
Cần lấy mẫu bao nhiêu con tôm?
Bảng dưới đây nêu số tôm tối thiểu để chuẩn bị mẫu xét nghiệm bằng kit tại trại theo các hướng dẫn về bệnh. Chọn loại mô theo bảng từng bệnh ở trên. Các mốc ngày nuôi chỉ mang tính tham khảo, vì vậy cần ghi lại giai đoạn và cỡ tôm thực tế.
| Giai đoạn hoặc cỡ tôm | Số tôm tối thiểu cần lấy mẫu |
|---|---|
| Hậu ấu trùng, 12 ngày tuổi | 25 đến 30 |
| 500 đến 1.000 con/kg, khoảng ngày nuôi 20 | 10 đến 15 |
| 200 đến 300 con/kg, khoảng ngày nuôi 50 | 7 đến 10 |
| 60 đến 100 con/kg, khoảng ngày nuôi 90 | 3 đến 5 |
| 30 đến 50 con/kg | 2 đến 3 |
Tôm càng lớn thì số con cần lấy mẫu càng ít, vì mỗi con cho nhiều mô hơn để chuẩn bị xét nghiệm. Với xét nghiệm phục vụ chứng nhận hoặc xác định tình trạng sạch bệnh, phòng thí nghiệm cần lập kế hoạch lấy mẫu.
Làm theo hướng dẫn của kit về lượng mô và cách chuẩn bị mẫu. Gộp mẫu là lấy mô từ nhiều con tôm cho vào cùng một mẫu. Số tôm trong bảng không phải là số con cho một mẫu gộp, vì vậy không cho tất cả tôm vào một ống trừ khi hướng dẫn của kit cho phép. Khi theo dõi thay đổi theo thời gian, xét nghiệm riêng từng con trừ khi hướng dẫn của kit cho phép dùng mẫu gộp cho mục đích này. Với AHPND, WOAH khuyến cáo xét nghiệm riêng từng con đối với tôm lớn, vì việc gộp mẫu chưa được đánh giá đầy đủ. Với các giai đoạn tôm còn nhỏ, có thể gộp mẫu để đủ lượng vật liệu xét nghiệm.2
Bảng nêu số lượng 25 đến 30 con đối với hậu ấu trùng 12 ngày tuổi. Nếu hậu ấu trùng nhỏ tuổi hơn có dấu hiệu bệnh, không chờ đến tuổi này mới xét nghiệm. Kiểm tra giai đoạn nhỏ tuổi nhất mà kit có thể xét nghiệm và liên hệ phòng thí nghiệm nếu cần. Xem Hướng dẫn về TPD.
Bao lâu nên xét nghiệm một lần?
Sàng lọc hậu ấu trùng trước khi thả nuôi. Lên kế hoạch lấy mẫu tiếp theo ở các giai đoạn nuôi trong bảng, rồi rà soát việc xét nghiệm khi gần thu hoạch. Thống nhất lịch với người tư vấn kỹ thuật, có tính đến lịch sử của ao, các bệnh đang điều tra và tình hình trong vụ nuôi.
Dùng các mốc trong bảng để lập kế hoạch, thay vì áp dụng một lịch cố định cho mọi ao. Nếu tôm yếu, giảm ăn hoặc tỷ lệ chết tăng, không chờ đến lần xét nghiệm theo lịch tiếp theo. Tìm nguyên nhân và trao đổi với người tư vấn kỹ thuật về việc xét nghiệm bổ sung hoặc gửi mẫu đến phòng thí nghiệm.
Làm sao để so sánh được các mẫu theo thời gian?
Giữ nhất quán loại mô, quy tắc chọn tôm, điểm lấy mẫu và cách chuẩn bị mẫu. Đổi loại mô hoặc chuyển giữa xét nghiệm riêng từng con và mẫu gộp có thể làm thay đổi tín hiệu quan sát được, khiến việc so sánh khó hơn. Nếu buộc phải thay đổi, ghi lại để có thể nhận biết khi rà soát kết quả.
Ghi lại các thông tin sau cho mỗi lần lấy mẫu:
| Thông tin | Nội dung cần ghi |
|---|---|
| Ao | Mã ao, hoặc mã bể và mã lô giống đối với hậu ấu trùng |
| Ngày | Ngày lấy mẫu |
| Giai đoạn nuôi | Tuổi hậu ấu trùng hoặc ngày nuôi, kèm cỡ tôm |
| Loại mô | Loại mô đã lấy và cách chuẩn bị mẫu |
| Số tôm | Số tôm đã lấy mẫu, xét nghiệm riêng từng con hay gộp mẫu |
| Điểm lấy mẫu | Vị trí thu tôm |
| Người thao tác | Người lấy và chuẩn bị mẫu |
| Lô kit | Số lô ghi trên kit |
| Thiết bị | Mã thiết bị |
| Tình trạng đối chứng | Các đối chứng có đạt yêu cầu của kit hay không |
Lưu kết quả cùng hồ sơ này, kèm ghi chép về lượng ăn, tăng trưởng, tỷ lệ chết và tình hình nước. Tuân thủ yêu cầu về đối chứng của kit trước khi diễn giải kết quả lần chạy. Nếu đối chứng dương không đạt, cần xét nghiệm lại, không coi kết quả mẫu là hợp lệ.
Với RAPID, RAPIDPlus và RAPIDMax, dùng que để tách chiết DNA ngay tại ao, sau đó chạy LAMP trên thiết bị. Có kết quả sau khoảng một giờ, bao gồm thời gian chuẩn bị mẫu. Xem các nghiên cứu kiểm định tại trang khoa học và xem Xét nghiệm tại trại hay tại phòng thí nghiệm để chọn cách xét nghiệm phù hợp.
Kết quả dương tính tại trại có nghĩa là nghi nhiễm bệnh, và phòng thí nghiệm có thể xác nhận. Liên hệ ngay với người tư vấn kỹ thuật và không để tôm, nước hoặc thiết bị từ ao đó tiếp xúc với các ao khác. WOAH coi kết quả LAMP dương tính là một trong các tiêu chí xác định trường hợp nghi nhiễm WSSV, và cần xét nghiệm thêm để xác nhận.5 Kết quả âm tính chỉ áp dụng cho những con đã lấy mẫu và không loại trừ bệnh. Nếu tôm tiếp tục chết hoặc có dấu hiệu bệnh dù kết quả âm tính, gửi mẫu đến phòng thí nghiệm.
Kết quả rất yếu ở gần giới hạn phát hiện, tức lượng nhỏ nhất mà xét nghiệm có thể phát hiện, có thể không nhất quán giữa các lần xét nghiệm. Xét nghiệm lại theo hướng dẫn của kit hoặc gửi mẫu đến phòng thí nghiệm. Không coi tín hiệu yếu là thước đo đáng tin cậy cho tải lượng nhiễm thấp. Theo dõi xu hướng bằng RAPIDPlus không cho biết chính xác lượng tác nhân gây bệnh và không dự báo được thiệt hại trong ao.
Gửi mẫu đến phòng thí nghiệm như thế nào?
Hỏi phòng thí nghiệm nhận mẫu trước khi lấy mẫu. Cho biết giai đoạn của tôm, dấu hiệu bệnh, kết quả xét nghiệm tại trại và những bệnh đang nghi ngờ. Thống nhất các nội dung sau:
- Cần gửi những con tôm nào, loại mô nào và số lượng bao nhiêu.
- Cần để mẫu riêng hay gộp mẫu.
- Dùng chất bảo quản nào, nồng độ và lượng cần dùng.
- Cách ghi nhãn, đóng gói và vận chuyển mẫu, bao gồm nhiệt độ, thời gian giao mẫu và cách đóng gói để không bị rò rỉ.
Cách bảo quản phụ thuộc vào loại xét nghiệm. WOAH mô tả cách bảo quản bằng ethanol cho xét nghiệm phân tử và dùng dung dịch cố định như Davidson's AFA cho mô bệnh học, tức kiểm tra mô dưới kính hiển vi.12 Nếu cần cả hai loại xét nghiệm, hãy hỏi hướng dẫn riêng cho từng loại mẫu. Không thêm bất kỳ chất bảo quản nào trước khi phòng thí nghiệm hướng dẫn loại cần dùng, lượng dùng và cách thao tác. Chất bảo quản có tính nguy hại. Ethanol rất dễ bắt lửa, vì vậy cần để xa ngọn lửa và nguồn nhiệt. Dung dịch cố định Davidson's có chứa formalin, vì vậy phải đeo găng tay, kính bảo hộ và làm việc ở nơi thông thoáng. Tuyệt đối không đổ chất bảo quản hoặc mẫu đã bảo quản xuống ao, kênh rạch hoặc cống thoát nước.
Ghi nhãn từng dụng cụ chứa mẫu để đối chiếu được với ao, ngày và hồ sơ lấy mẫu. Dùng dụng cụ chứa mẫu mới, sạch và để riêng mẫu của từng ao nhằm giảm nhiễm chéo.1 Gửi kèm hồ sơ lấy mẫu cùng ghi chép về lượng ăn, tỷ lệ chết và tình hình nước.
Làm sao tránh lây nhiễm khi lấy mẫu?
Nếu có thể, dùng vợt, xô và dụng cụ lấy mẫu riêng cho từng ao. Với những dụng cụ buộc phải dùng chung, vệ sinh và khử trùng trước khi mang sang ao tiếp theo. Lấy mẫu ao có tôm khỏe trước ao có tôm bệnh. Làm theo nhãn chất khử trùng và không để nước rửa chảy vào ao hoặc kênh rạch. Dùng vật tư tiêu hao sạch, thay đầu tip pipet giữa các mẫu và chuẩn bị mẫu ở khu vực tách biệt với ống phản ứng đã dùng. Luôn để mẫu cùng nhãn tương ứng để tránh lẫn vật liệu từ các ao khác nhau.
Giữ kín ống phản ứng trong và sau khi chạy xét nghiệm. Mở ống đã dùng có thể phát tán DNA đã được khuếch đại vào khu vực xét nghiệm và gây kết quả dương tính giả ở những lần chạy sau.
Mang trang bị bảo hộ phù hợp khi thao tác với mô và thuốc thử, đồng thời làm việc ở nơi sạch sẽ, thông thoáng. Thu gom mẫu sinh học, thuốc thử đã dùng và vật tư tiêu hao vào dụng cụ chứa phù hợp, sau đó lưu chứa và xử lý theo yêu cầu của địa phương về an toàn sinh học và quản lý chất thải. Không để mô, thuốc thử và ống đã dùng đi vào ao, kênh rạch hoặc các nguồn nước khác. Không thả tôm đã lấy mẫu trở lại ao, không dùng tôm hoặc mô còn thừa làm thức ăn và không bán tôm còn sống làm giống hoặc mồi câu.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn tôm khỏe hay tôm yếu?
Khi điều tra bệnh, ưu tiên tôm yếu, sắp chết hoặc rớt đáy. Khi giám sát định kỳ, làm theo quy tắc chọn tôm đã thống nhất ở mỗi lần lấy mẫu. Ghi lại khi chuyển từ cách chọn này sang cách chọn kia.
Có thể dùng chân tôm lấy để xét nghiệm WSSV cho xét nghiệm AHPND không?
Không. AHPND cần mô liên quan đến đường tiêu hóa, như gan tụy và dạ dày. Chân và mang lấy để xét nghiệm WSSV không phù hợp để xét nghiệm AHPND.2 Làm theo Hướng dẫn về AHPND và hướng dẫn của kit.
Có thể cho tất cả tôm vào một mẫu không?
Chỉ khi hướng dẫn của kit cho phép cách gộp mẫu đó đối với bệnh và mục đích xét nghiệm. Số tôm trong bảng dùng để hướng dẫn chuẩn bị mẫu, không quy định số con cho một mẫu gộp. Khi theo dõi tải lượng, xét nghiệm riêng từng con trừ khi việc diễn giải kết quả mẫu gộp đã được kiểm định.
Nếu tất cả mẫu đều âm tính thì ao đã sạch bệnh chưa?
Chưa. Kết quả âm tính chỉ áp dụng cho những con đã lấy mẫu và không loại trừ bệnh trong ao hoặc lô giống. Nếu tôm tiếp tục chết hoặc có dấu hiệu bệnh, gửi mẫu đến phòng thí nghiệm. Nhờ phòng thí nghiệm thiết kế kế hoạch lấy mẫu nếu cần công bố chính thức tình trạng sạch bệnh.
Có cần xét nghiệm hằng tuần không?
Thống nhất khoảng cách giữa các lần xét nghiệm với người tư vấn kỹ thuật. Bắt đầu trước khi thả nuôi và lên kế hoạch kiểm tra ở các giai đoạn nuôi nêu trên. Nếu tôm có dấu hiệu mới hoặc số tôm chết tăng, xét nghiệm ngay, không chờ đến lần kiểm tra theo lịch tiếp theo.
Có nên ngâm mẫu trong ethanol trước khi gửi không?
Chưa nên làm cho đến khi phòng thí nghiệm hướng dẫn loại chất bảo quản cần dùng. Ethanol có thể phù hợp cho xét nghiệm phân tử, còn mô bệnh học có thể cần dung dịch cố định Davidson's.12 Phòng thí nghiệm cần chỉ rõ loại mô, chất bảo quản, nồng độ, cách đóng gói và vận chuyển cho các xét nghiệm dự kiến thực hiện.
Tài liệu tham khảo
- WOAH (published under the OIE name, 2019). Diseases of crustaceans: General information. Manual of Diagnostic Tests for Aquatic Animals, Chapter 2.2.0. Sections 1, 7.1.6 and 7.1.8 cover specimen selection, preservation, labelling and transport. www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/aahm/current/chapitre_general_information_2_2.pdf
- WOAH (2023). Acute hepatopancreatic necrosis disease. Manual of Diagnostic Tests for Aquatic Animals, Chapter 2.2.1. Sections 3.1 to 3.6 cover shrimp selection, tissues, preservation and pooling. www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/aahm/current/2.2.01_AHPND.pdf
- Zou Y. et al. (2020). Determination of the Infectious Agent of Translucent Post-Larva Disease (TPD) in Penaeus vannamei. Pathogens 9(9), 741. doi.org/10.3390/pathogens9090741
- Chaijarasphong T. et al. (2021). The shrimp microsporidian Enterocytozoon hepatopenaei (EHP): Biology, pathology, diagnostics and control. Journal of Invertebrate Pathology 186, 107458. doi.org/10.1016/j.jip.2020.107458
- WOAH (2023). Infection with white spot syndrome virus. Manual of Diagnostic Tests for Aquatic Animals, Chapter 2.2.8. Sections 3 and 6 cover suitable tissues and suspect and confirmed cases. www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/aahm/current/2.2.08_WSSV.pdf
Rà soát lần cuối: