AHPND ในกุ้ง: การตายช่วงต้น การตรวจ และการตัดสินใจในฟาร์ม
โรคตับและตับอ่อนตายเฉียบพลัน (AHPND) ซึ่งรายงานครั้งแรกในชื่อกลุ่มอาการตายด่วน (EMS) เป็นโรคจากแบคทีเรียในกุ้งเลี้ยง เกิดจากแบคทีเรีย Vibrio สายพันธุ์ที่มียีนสร้างสารพิษ pirA และ pirB12 มักพบในช่วง 10 ถึง 35 วันแรกหลังปล่อยกุ้งลงบ่อ และอาจทำให้กุ้งตายในอัตราสูงมากภายในเวลาสั้น ๆ2
การพบ Vibrio ในบ่อไม่ได้หมายความว่ากุ้งเป็น AHPND เพราะอาจมีสายพันธุ์ที่ไม่ก่อโรคนี้อยู่ด้วย การวินิจฉัยจึงตรวจหายีนสร้างสารพิษ12 ทางเลือกในการตรวจมีทั้ง LAMP ที่ฟาร์ม เช่น RAPID และ PCR ที่ห้องปฏิบัติการ ผลบวกจากการตรวจที่ฟาร์มหมายถึงสงสัย AHPND และห้องปฏิบัติการสามารถตรวจยืนยันได้2
ข้อมูลสำคัญ
| คำถาม | คำตอบ |
|---|---|
| สาเหตุ | เชื้อ Vibrio parahaemolyticus สายพันธุ์ที่มีพลาสมิด ซึ่งเป็น DNA ของแบคทีเรียรูปวงแหวนที่แยกอยู่ต่างหากและมียีนสร้างสารพิษ pirA และ pirB2 มีการพบยีนเดียวกันนี้ใน Vibrio ชนิดอื่นที่ก่อโรคนี้ด้วย รวมถึง V. campbellii34 |
| ชนิดและระยะของกุ้ง | กุ้งขาวแวนนาไม (Penaeus vannamei) และกุ้งกุลาดำ (Penaeus monodon) ติดโรคนี้ได้2 กุ้งมักเริ่มตายในช่วงสัปดาห์แรก ๆ หลังปล่อยลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาหรือกุ้งวัยรุ่นลงบ่อ โดยอาจเริ่มเร็วตั้งแต่วันที่ 10 มีรายงานการระบาดในช่วงหลังของรอบการเลี้ยงและในกุ้งวัยรุ่นที่อายุมากขึ้นด้วย2 |
| อาการหลัก | กุ้งตายฉับพลัน ตับและตับอ่อนซึ่งเป็นต่อมย่อยอาหารของกุ้งมีสีซีดถึงขาวและหดเล็กลง กระเพาะและลำไส้ว่าง เปลือกนิ่ม และกุ้งจมอยู่พื้นบ่อ2 |
| การแพร่เชื้อ | การทดลองทำให้เกิดการติดเชื้อได้เมื่อให้กุ้งรับแบคทีเรียทางปากหรือผ่านน้ำที่ใช้ร่วมกัน จึงคาดว่าสอดคล้องกับการแพร่เชื้อระหว่างกุ้งตามธรรมชาติ คาดว่าพ่อแม่พันธุ์ ซึ่งเป็นกุ้งโตเต็มวัยที่เลี้ยงไว้เพื่อขยายพันธุ์ อาจเป็นพาหะของแบคทีเรียได้โดยไม่แสดงอาการ2 |
| อยู่ในบัญชีโรคของ WOAH หรือไม่ | อยู่ในบัญชี WOAH ขึ้นบัญชี AHPND ไว้5 เวียดนามกำหนดให้ AHPND เป็นโรคสัตว์น้ำที่ต้องแจ้งเมื่อเกิดการระบาด6 ตรวจสอบข้อกำหนดการรายงานโรคที่ใช้ในประเทศปัจจุบันกับหน่วยงานในพื้นที่ |
| การรักษา | ยังไม่มีวัคซีนหรือวิธีรักษาที่ยืนยันว่าได้ผล2 การใช้ยาปฏิชีวนะกับ AHPND ได้ผลจำกัด และมีความเสี่ยงเรื่องการดื้อยาและสารตกค้าง ห้ามใช้ยาปฏิชีวนะโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากสัตวแพทย์78 |
อาการและปัญหาที่มีอาการคล้ายกัน
สังเกตกุ้งที่หยุดกินอาหาร อ่อนแอและจมอยู่พื้นบ่อ พร้อมกับจำนวนกุ้งตายที่เพิ่มขึ้นในช่วงสัปดาห์แรก ๆ หลังปล่อยลงบ่อ29 เมื่อผ่าดู กุ้งป่วยมักมีตับและตับอ่อนสีซีดถึงขาวและหดเล็กลง กระเพาะและลำไส้ว่าง29 อาจเห็นจุดหรือแถบสีดำในตับและตับอ่อน และตับและตับอ่อนของกุ้งป่วยอาจบี้ให้แตกได้ยากเมื่อใช้นิ้วหัวแม่มือกับนิ้วชี้กด2

อาการเหล่านี้ไม่ได้จำเพาะต่อ AHPND ปัญหาแอมโมเนียหรือไนไตรต์ การติดเชื้อ Vibrio อื่น ๆ และโรคไวรัส เช่น โรคตัวแดงดวงขาว อาจทำให้เกิดอาการคล้ายกันได้7 อาการทางคลินิกช่วยจำกัดสาเหตุที่เป็นไปได้ แต่ยังระบุโรคใดโรคหนึ่งไม่ได้2
กุ้งตายช่วงต้นไม่ได้เกิดจาก AHPND ทุกครั้ง งานศึกษาติดตามกลุ่มตัวอย่างในประเทศไทยพบว่า AHPND เป็นสาเหตุเพียงบางส่วนของการระบาดที่เกษตรกรรายงานว่าเป็น EMS3 พิจารณาการปล่อยกุ้ง การให้อาหาร คุณภาพน้ำ และผลตรวจร่วมกันก่อนตัดสินสาเหตุ
วิธีตรวจ
| ทางเลือก | ความสามารถและคุณสมบัติ |
|---|---|
| ตรวจที่ฟาร์ม (RAPID, RAPIDPlus หรือ RAPIDMax) | ใช้แท่งสกัด DNA ที่บ่อ แล้วตรวจด้วย LAMP บนเครื่อง ทราบผลในเวลาประมาณหนึ่งชั่วโมงรวมการเตรียมตัวอย่าง |
| ตรวจ PCR ที่ห้องปฏิบัติการ | PCR ที่ห้องปฏิบัติการตรวจหายีนสร้างสารพิษ pirA และ pirB การตรวจยืนยันเพิ่มขั้นตอน PCR แบบดั้งเดิมแล้วหาลำดับเบส12 การตรวจทางจุลพยาธิวิทยา ซึ่งเป็นการตรวจเนื้อเยื่อด้วยกล้องจุลทรรศน์ สามารถแสดงลักษณะความเสียหายของตับและตับอ่อนที่พบในโรคนี้ได้2 |
ผลลบจากการตรวจที่ฟาร์มยังตัด AHPND ออกไม่ได้ ตัวอย่างอาจไม่ครอบคลุมกุ้งที่ติดเชื้อ อาจใช้เนื้อเยื่อผิดชนิด หรือกุ้งอาจกำลังตายจากสาเหตุอื่น อย่าใช้ผลลบเป็นเหตุให้ลดมาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพ เคลื่อนย้ายกุ้ง หรือปล่อยกุ้งเพิ่มในบ่ออื่น หากกุ้งยังตายต่อเนื่อง ให้ส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการ
ผลตรวจ Vibrio บอกอะไรได้บ้าง
แบคทีเรีย Vibrio พบได้ทั่วไปในสิ่งแวดล้อมทางทะเล และ V. parahaemolyticus อาศัยอยู่ตามธรรมชาติในปากแม่น้ำ น้ำชายฝั่ง และตะกอน27 สายพันธุ์ส่วนใหญ่ไม่ก่อ AHPND และมีการเก็บพบสายพันธุ์ที่ไม่ก่อโรคนี้จากฟาร์มกุ้ง111 การนับจำนวน Vibrio โดยรวมหรือการตรวจที่ระบุเพียงชนิด ไม่สามารถแยกสายพันธุ์เหล่านี้ออกจากสายพันธุ์ก่อ AHPND ได้ อีกทั้งยีนสร้างสารพิษยังพบใน Vibrio ชนิดอื่นด้วย37 โดยทั่วไป การตรวจยีนสร้างสารพิษสามารถแยกสายพันธุ์ก่อ AHPND ได้12
การตรวจยีนก็มีข้อจำกัดเช่นกัน บางสายพันธุ์ที่พบได้น้อยมียีนสร้างสารพิษหรือบางส่วนของยีนเหล่านี้ แต่ไม่สร้างสารพิษและไม่ก่อโรค102 พิจารณาผลร่วมกับอาการในบ่อ และให้ห้องปฏิบัติการช่วยตรวจหาสาเหตุเพิ่มเติมเมื่อผลไม่สอดคล้องกัน
ใช้เนื้อเยื่อส่วนไหน และเก็บกุ้งกี่ตัว
การตรวจ AHPND ให้เก็บเนื้อเยื่อที่เกี่ยวข้องกับทางเดินอาหาร ได้แก่ ตับและตับอ่อน กระเพาะ ลำไส้ส่วนกลาง หรือลำไส้ส่วนท้าย เนื้อเยื่ออื่นไม่เหมาะสำหรับการตรวจนี้2 ขาหรือเหงือกที่เก็บเพื่อตรวจ WSSV ใช้ตรวจ AHPND ไม่ได้ เมื่อตรวจหาสาเหตุการตาย ให้เลือกกุ้งใกล้ตาย กุ้งอ่อนแอ หรือกุ้งแสดงอาการ แทนกุ้งที่ดูแข็งแรง2
ตารางนี้แสดงจำนวนกุ้งขั้นต่ำที่ต้องเก็บตัวอย่างสำหรับตรวจด้วยชุดตรวจที่ฟาร์ม ทำตามคำแนะนำที่มากับชุดตรวจล็อตนั้นในเรื่องปริมาณเนื้อเยื่อ การเตรียม และการรวมตัวอย่าง
| ระยะหรือขนาดกุ้ง | เนื้อเยื่อ | จำนวนกุ้งขั้นต่ำที่ต้องเก็บตัวอย่าง |
|---|---|---|
| ลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วา อายุ 12 วัน | ทั้งตัว | 25 ถึง 30 ตัว |
| 500 ถึง 1,000 ตัว/kg ประมาณวันที่ 20 | ตับและตับอ่อน หรือหัว | 10 ถึง 15 ตัว |
| 200 ถึง 300 ตัว/kg ประมาณวันที่ 50 | ตับและตับอ่อน | 7 ถึง 10 ตัว |
| 60 ถึง 100 ตัว/kg ประมาณวันที่ 90 | ตับและตับอ่อน | 3 ถึง 5 ตัว |
| 30 ถึง 50 ตัว/kg | ตับและตับอ่อน | 2 ถึง 3 ตัว |
WOAH แนะนำให้ตรวจกุ้งขนาดใหญ่แยกเป็นรายตัว เพราะยังประเมินผลของการรวมตัวอย่างต่อการตรวจพบเชื้อได้ไม่ครบถ้วน กุ้งระยะที่มีขนาดเล็กสามารถรวมตัวอย่างเพื่อให้ได้ปริมาณเพียงพอ2 จำนวนเหล่านี้เป็นแนวทางเตรียมตัวอย่าง ไม่ได้ยืนยันว่าบ่อหรือลูกกุ้งล็อตนั้นปลอด AHPND ให้ห้องปฏิบัติการออกแบบการเก็บตัวอย่างเพื่อออกใบรับรองหรือตรวจยืนยันสถานะปลอดโรค
บันทึกบ่อ วันที่ อายุการเลี้ยง ชนิดเนื้อเยื่อ จำนวนกุ้ง จุดเก็บตัวอย่าง ผู้ตรวจ ล็อตชุดตรวจ เครื่องที่ใช้ และสถานะของตัวควบคุม
เมื่อผลตรวจเป็นบวกควรทำอย่างไร
ผลบวกจากการตรวจที่ฟาร์มหมายถึงสงสัย AHPND และห้องปฏิบัติการสามารถตรวจยืนยันได้ WOAH ถือว่าผลบวกจาก LAMP หรือ PCR เพียงอย่างเดียวเป็นกรณีสงสัยโรค การยืนยันการติดเชื้อตามข้อกำหนด WOAH ต้องตรวจเพิ่มเติมที่ห้องปฏิบัติการหลังได้ผลบวก โดยตรวจ PCR แบบดั้งเดิมแล้วหาลำดับเบส ซึ่งเป็นการอ่าน DNA ของยีนสร้างสารพิษ2 พิจารณาผลร่วมกับอัตราตาย การกินอาหาร และสภาพบ่อ ผลตรวจเพียงอย่างเดียวไม่สามารถทำนายความเสียหายในบ่อนั้นได้ แต่ละสายพันธุ์มีความรุนแรงต่างกัน และบางสายพันธุ์ไม่ได้ทำให้กุ้งที่ติดเชื้อตายทั้งหมด9
- ติดต่อหน่วยงานดูแลสุขภาพสัตว์น้ำในพื้นที่เรื่องการตรวจยืนยันและการรายงานโรค ในเวียดนาม เจ้าของฟาร์มต้องรายงานเมื่อสัตว์น้ำป่วยหรือกำลังตาย6 ตรวจสอบข้อกำหนดการรายงานโรคที่ใช้ในประเทศปัจจุบันกับหน่วยงานในพื้นที่
- อย่าเริ่มใช้ยาปฏิชีวนะ รวมถึงการให้ยาเพื่อป้องกันโรค โดยอาศัยผลตรวจเพียงอย่างเดียว ปรึกษาสัตวแพทย์หรือที่ปรึกษาที่มีคุณสมบัติเหมาะสมก่อน
- เพิ่มมาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพทันที จำกัดการเคลื่อนย้ายคน อุปกรณ์ น้ำ และกุ้งระหว่างบ่อ กักน้ำจากบ่อที่เกิดโรคไว้ และห้ามปล่อยลงคลอง แม่น้ำ หรือบ่อข้างเคียง24
- เก็บกุ้งตายและกุ้งใกล้ตายออกจากบ่อ แล้วกำจัดตามคำแนะนำของที่ปรึกษาและหน่วยงานที่รับผิดชอบ ห้ามทิ้งลงคลองหรือนำไปใช้เป็นอาหารสัตว์
- ทบทวนการให้อาหารและการจัดการน้ำกับที่ปรึกษา การให้อาหารมากเกินไป คุณภาพน้ำไม่ดี และสาหร่ายในน้ำบ่อตายฉับพลัน เป็นส่วนหนึ่งของปัจจัยที่เชื่อมโยงกับ AHPND ในพื้นที่ที่มีโรคนี้อยู่แล้ว2
- บันทึกแหล่งลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วา และตรวจบ่ออื่นที่ปล่อยลูกกุ้งจากล็อตเดียวกัน งานวิจัยในประเทศไทยหนึ่งงานพบความสัมพันธ์ระหว่างแหล่งลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วากับการเกิด AHPND12
- ปรึกษาเรื่องทางเลือกในการจับกุ้งแต่เนิ่น ๆ และขอตรวจยืนยันที่ห้องปฏิบัติการไปพร้อมกัน จับกุ้งได้เฉพาะเมื่อมีข้อตกลงกับที่ปรึกษาและหน่วยงานที่รับผิดชอบในการจัดการน้ำ กุ้ง ของเสีย และการขนส่ง เพื่อไม่ให้การจับกุ้งนำแบคทีเรียไปสู่บ่อหรือฟาร์มอื่น การจับกุ้งก่อนกำหนดอาจลดความเสียหาย แต่ไม่ได้รักษาโรค
ยาปฏิชีวนะยังไม่ใช่วิธีรักษา AHPND ที่ยืนยันว่าได้ผล2 การใช้ยาได้ผลจำกัด และมีรายงานสายพันธุ์ก่อ AHPND ที่มียีนดื้อยาปฏิชีวนะ7 การใช้ยาปฏิชีวนะโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากสัตวแพทย์อาจเพิ่มความเสี่ยงเรื่องการดื้อยาต้านจุลชีพและสารตกค้าง8 เคยมีการปฏิเสธกุ้งส่งออกที่ด่านนำเข้าเพราะพบยาปฏิชีวนะตกค้าง8 ผลตรวจเพียงอย่างเดียวไม่ใช่ตัวกำหนดแผนการรักษา
การป้องกันและควบคุม
- ใช้ลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาจากโรงเพาะฟักที่มีสุขอนามัยและการจัดการพ่อแม่พันธุ์ที่ดี และตรวจคัดกรองลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาก่อนปล่อยลงบ่อ2
- ควบคุมอัตราการให้อาหารและความหนาแน่นในการปล่อยกุ้ง2 งานวิจัยวิธีปฏิบัติในฟาร์มของไทยพบความสัมพันธ์ระหว่างการปล่อยลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาหนาแน่นขึ้นกับการพบ AHPND มากขึ้น12 ตกลงกับที่ปรึกษาก่อนเปลี่ยนแผนการให้อาหาร
- รักษาคุณภาพน้ำให้คงที่ และหลีกเลี่ยงภาวะสาหร่ายในน้ำบ่อตายฉับพลัน2
- วางแผนเตรียมบ่อและน้ำร่วมกับที่ปรึกษา งานวิจัยในประเทศไทยงานเดียวกันพบความสัมพันธ์ระหว่างการใช้คลอรีนกับความเสี่ยงที่สูงขึ้น และการพักน้ำทิ้งไว้ก่อนใช้กับความเสี่ยงที่ต่ำลง12 นักวิจัยบางส่วนเสนอว่าการฆ่าเชื้ออย่างรุนแรงอาจเปิดโอกาสให้ Vibrio ที่โตเร็วกลับมาเพิ่มจำนวนได้อย่างรวดเร็ว และแนะนำให้ปล่อยกุ้งลงในน้ำที่มีชุมชนจุลินทรีย์ตั้งตัวดีแล้วและคงที่13 อย่างดการฆ่าเชื้อในบ่อเพราะผลการศึกษาเหล่านี้ ตกลงกับที่ปรึกษาก่อนเปลี่ยนวิธีปฏิบัติ
- ตรวจคัดกรอง EHP ด้วย ในการทดลองให้กุ้งได้รับเชื้อในห้องปฏิบัติการ กุ้งที่ติด EHP มีความไวต่อ AHPND มากขึ้น14
- รักษามาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพระหว่างบ่อและระหว่างฟาร์ม พลาสมิดที่มียีนสร้างสารพิษอาจถ่ายทอดไปยังแบคทีเรียอื่นได้24
มาตรการเหล่านี้ช่วยลดความเสี่ยง แต่ไม่ได้รักษากุ้งที่ติดเชื้อแล้ว13
เมื่อใดควรส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการ
ส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการเพื่อตรวจหาสาเหตุเพิ่มเติมเมื่อ:
- กุ้งยังตายหรือแสดงอาการของโรค แม้ผลตรวจชุดโรคที่ฟาร์มจะเป็นลบ
- อาการทางคลินิกหรือผลตรวจทางจุลพยาธิวิทยาไม่สอดคล้องกับผลตรวจที่ฟาร์ม
- พบกลุ่มอาการใหม่ ผิดปกติ หรือยังอธิบายสาเหตุไม่ได้
- ผลตรวจไม่ตรงกันระหว่างวิธีตรวจ ชนิดตัวอย่าง หรือเครื่อง หรือระหว่างการตรวจที่ฟาร์มกับห้องปฏิบัติการ
- ต้องการหาลำดับเบส ตรวจทางจุลพยาธิวิทยา เพาะเชื้อ หรือวัดปริมาณเชื้อแบบสัมบูรณ์
- ต้องใช้ผลตรวจเพื่อแจ้งโรค ออกใบรับรอง เคลื่อนย้าย ส่งออก หรือประกาศสถานะปลอดโรค
สำหรับโรคในบัญชี WOAH เช่น AHPND ให้ยึดข้อกำหนดของหน่วยงานที่มีอำนาจรับผิดชอบและมาตรฐาน WOAH เป็นหลักก่อนแนวทางระดับฟาร์ม การตรวจทางจุลพยาธิวิทยาแสดงรูปแบบความเสียหายของตับและตับอ่อน ส่วน PCR และการหาลำดับเบสใช้ยืนยันยีนสร้างสารพิษ2 สอบถามห้องปฏิบัติการเรื่องการเก็บรักษาก่อนเก็บตัวอย่าง เพราะการตรวจทางอณูชีววิทยาและการตรวจทางจุลพยาธิวิทยาต้องใช้วิธีเก็บรักษาต่างกัน2
AHPND ทำลายกุ้งอย่างไร
ตับและตับอ่อนและเซลล์ภายใน
ตับและตับอ่อนเป็นต่อมย่อยอาหารของกุ้ง ประกอบด้วยท่อเล็ก ๆ จำนวนมาก7 ที่ปลายท่อแต่ละท่อมีเซลล์ E ซึ่งพัฒนาไปเป็นเซลล์ B, R และ F ที่อยู่ถัดไปตามแนวท่อ11 ใน AHPND ความเสียหายเกิดขึ้นมากที่เซลล์เยื่อบุเหล่านี้ WOAH ระบุว่าการเปลี่ยนแปลงทางพยาธิสภาพจำกัดอยู่ที่ตับและตับอ่อน27
สารพิษไปถึงตับและตับอ่อนได้อย่างไร
แบคทีเรียก่อ AHPND ตั้งรกรากในกระเพาะกุ้งและปล่อยสารพิษ PirA และ PirB ซึ่งทำลายตับและตับอ่อน311 การทดลองในห้องปฏิบัติการแสดงว่าต้องมีสารพิษทั้งสองส่วนจึงทำให้เกิดความเสียหายแบบที่พบในโรคนี้ได้11
ยีนสร้างสารพิษอยู่บนพลาสมิด เมื่อนำพลาสมิดออก สายพันธุ์นั้นจะไม่ก่อ AHPND2
สารพิษทำให้เซลล์ตายอย่างไร
คาดว่า PirA ยึดเกาะกับผิวเซลล์ และคาดว่า PirB ทำให้เกิดรูบนเยื่อหุ้มเซลล์จนเซลล์ตาย7 หลักฐานส่วนใหญ่นี้มาจากแบบจำลองในห้องปฏิบัติการ รวมถึงอาร์ทีเมีย จึงยังอยู่ระหว่างศึกษารายละเอียด7
ระยะความเสียหาย จากสิ่งที่เห็นในบ่อถึงภาพใต้กล้องจุลทรรศน์
นักวิจัยอธิบายการเกิดโรคในกุ้งที่ป่วยตามธรรมชาติไว้สามระยะ79
- ระยะเริ่มต้น: กุ้งกินอาหารลดลง ลำไส้ว่างบางส่วนหรือทั้งหมด เมื่อดูด้วยกล้องจุลทรรศน์ เซลล์เยื่อบุท่อยืดยาวขึ้นและเซลล์บางชนิดหดเล็กลง7
- ระยะเฉียบพลัน: กุ้งหยุดกินอาหารและอ่อนแอ ตับและตับอ่อนซีดออกขาวและหดเล็กลง7 เมื่อดูด้วยกล้องจุลทรรศน์ เซลล์เยื่อบุเปลี่ยนเป็นรูปกลมและหลุดเข้าไปในช่องกลางท่อ เซลล์หลายชนิดหายไป ในระยะนี้ยังไม่พบแบคทีเรียเด่นชัด2
- ระยะสุดท้าย: กระเพาะว่างทั้งหมด ตับและตับอ่อนหดเล็กลง สีขาวขุ่น และมีลักษณะเป็นเส้นใย7 เซลล์เม็ดเลือดกุ้งมารวมตัวกันจำนวนมาก และเกิดการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อนอย่างหนักในเนื้อเยื่อที่ตายแล้ว2 แถบสีดำสะท้อนการเกิดเมลานิน ซึ่งทำให้เนื้อเยื่อที่เสียหายมีสีคล้ำขึ้น7
ในกุ้งขาวแวนนาไมบางสายที่ทนต่อ AHPND มีรายงานระยะเรื้อรังด้วย โดยพบท่อเสียหายเพียงไม่กี่ท่อร่วมกับแบคทีเรียและการอักเสบ2

ทำไมสถานการณ์ในบ่อจึงทรุดลงอย่างรวดเร็วได้
การสูญเสียเซลล์เยื่อบุท่อทำให้ตับและตับอ่อนทำงานตามปกติไม่ได้ การรวมตัวของเซลล์เม็ดเลือดและการติดเชื้อแทรกซ้อนยิ่งเพิ่มความเสียหาย710 ในการทดลองให้กุ้งได้รับเชื้อ V. campbellii สายพันธุ์ก่อ AHPND ในห้องปฏิบัติการ กุ้งแสดงอาการภายใน 12 ชั่วโมง และอัตราตายถึง 100% ภายใน 36 ชั่วโมง4 งานทดลองให้กุ้งได้รับเชื้ออีกงานหนึ่งพบว่า ปริมาณแบคทีเรียที่สูงขึ้นทำให้เกิดโรคมากขึ้น และแต่ละสายพันธุ์ทำให้กุ้งตายเร็วต่างกัน9 การทดลองเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าโรคอาจดำเนินไปได้รวดเร็วเพียงใด แต่ไม่สามารถทำนายความเสียหายของบ่อใดบ่อหนึ่งได้
ทำไมกุ้งที่ติด EHP จึงเสี่ยงมากขึ้น
ในการทดลองให้กุ้งได้รับเชื้อในห้องปฏิบัติการสองครั้ง อัตราตายจาก AHPND ในกุ้งที่ติด EHP มาก่อนเท่ากับ 60% และ 44% เทียบกับ 0% และ 18% ในกุ้งที่ไม่ติด EHP ภายใน 12 ชั่วโมงหลังได้รับเชื้อ กุ้งที่ติด EHP จำนวน 57% มีเนื้อเยื่อตับและตับอ่อนตายและหลุดลอกอย่างรุนแรง เทียบกับ 11% ในกุ้งที่ไม่ติด EHP14 ดูวิธีตรวจและควบคุม EHP ได้ที่คู่มือ EHP
คำถามที่พบบ่อย
ในบ่อมี Vibrio มาก แปลว่าเป็น AHPND หรือไม่
ไม่ใช่ แบคทีเรีย Vibrio พบได้ทั่วไปในบ่อและน้ำชายฝั่ง และสายพันธุ์ส่วนใหญ่ไม่ก่อ AHPND สายพันธุ์ที่ก่อโรคนี้มียีนสร้างสารพิษ การตรวจจึงมุ่งหายีนเหล่านั้น12
EMS กับ AHPND เป็นโรคเดียวกันหรือไม่
AHPND เป็นชื่อปัจจุบันของโรคที่เดิมเรียกว่า EMS หลังมีรายงานโรคในปี 2009 งานวิจัยในห้องปฏิบัติการในปี 2013 แสดงว่าแบคทีเรียเป็นสาเหตุของโรคนี้151 การระบาดที่เกษตรกรเรียกว่า EMS ไม่ได้เป็น AHPND ทุกครั้ง จึงต้องตรวจให้ทราบสาเหตุ3
ถ้าผลตรวจเป็นบวกควรใช้ยาปฏิชีวนะหรือไม่
อย่าเริ่มใช้ยาปฏิชีวนะจากผลตรวจเพียงอย่างเดียว การใช้ยาปฏิชีวนะกับ AHPND ได้ผลจำกัด และเพิ่มความเสี่ยงเรื่องการดื้อยาและสารตกค้าง ปรึกษาสัตวแพทย์หรือที่ปรึกษาที่มีคุณสมบัติเหมาะสมก่อนใช้ยาปฏิชีวนะทุกชนิด78
กุ้งตายในเดือนแรก แต่ผลตรวจ AHPND เป็นลบ ควรทำอย่างไรต่อ
ผลลบยังตัด AHPND ออกไม่ได้ ส่งตัวอย่างไปยังห้องปฏิบัติการที่มีความสามารถในการตรวจหาสาเหตุ พร้อมบันทึกการให้อาหาร การตาย น้ำ และผลตรวจ และรักษามาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพไว้จนกว่าจะทราบสาเหตุ
การฆ่าเชื้อในบ่อป้องกัน AHPND ได้หรือไม่
การฆ่าเชื้อเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ ต้องเตรียมบ่อร่วมกับการใช้ลูกกุ้งระยะโพสต์ลาร์วาที่ผ่านการตรวจคัดกรอง การให้อาหารอย่างระมัดระวัง และมาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพ2 งานวิจัยในประเทศไทยหนึ่งงานพบความสัมพันธ์ระหว่างการใช้คลอรีนกับความเสี่ยง AHPND ที่สูงขึ้น และนักวิจัยบางส่วนเสนอว่าการฆ่าเชื้ออย่างรุนแรงอาจเอื้อให้ Vibrio ที่โตเร็วเพิ่มจำนวนได้1213 อย่าข้ามขั้นตอนเตรียมบ่อเพราะผลการศึกษาเหล่านี้ ตกลงกับที่ปรึกษาก่อนเปลี่ยนวิธีปฏิบัติ
แหล่งอ้างอิง
- Han J.E., Tang K.F.J., Tran L.H. and Lightner D.V. (2015). Photorhabdus insect-related (Pir) toxin-like genes in a plasmid of Vibrio parahaemolyticus, the causative agent of acute hepatopancreatic necrosis disease (AHPND) of shrimp. Diseases of Aquatic Organisms 113(1), 33 to 40. doi.org/10.3354/dao02830
- WOAH (2023). Acute hepatopancreatic necrosis disease. Manual of Diagnostic Tests for Aquatic Animals, Chapter 2.2.1, pp. 1 to 14. First adopted 2017, most recent updates adopted 2023. Sections 2, 3, 4 and 6 cover disease information, sampling, methods and case definitions. www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/aahm/current/2.2.01_AHPND.pdf
- Prachumwat A., Taengchaiyaphum S., Mungkongwongsiri N., Aldama-Cano D.J., Flegel T.W. and Sritunyalucksana K. (2019, first published online 2018). Update on early mortality syndrome/acute hepatopancreatic necrosis disease by April 2018. Journal of the World Aquaculture Society 50(1), 5 to 17. doi.org/10.1111/jwas.12559
- Dong X., Wang H., Xie G., Zou P., Guo C., Liang Y. and Huang J. (2017). An isolate of Vibrio campbellii carrying the pirVP gene causes acute hepatopancreatic necrosis disease. Emerging Microbes & Infections 6(1), e2. doi.org/10.1038/emi.2016.131
- WOAH (accessed 15 November 2026). Acute hepatopancreatic necrosis disease. Listed-disease page linking to Aquatic Code Chapter 9.1 and Aquatic Manual Chapter 2.2.1. www.woah.org/en/disease/acute-hepatopancreatic-necrosis-disease/
- Vietnam Ministry of Agriculture and Environment (2025). Consolidated Circular on prevention and control of aquatic animal diseases, 39/VBHN-BNNMT, consolidating Circular 04/2016/TT-BNNPTNT and amendments. Appendix I lists acute hepatopancreatic necrosis disease (AHPND) among diseases subject to outbreak declaration. Article 12 covers disease reporting. datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2025/8/39-vbhn-bnnmt.pdf
- Kumar V., Roy S., Behera B.K., Bossier P. and Das B.K. (2021). Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease (AHPND): Virulence, Pathogenesis and Mitigation Strategies in Shrimp Aquaculture. Toxins 13(8), 524. doi.org/10.3390/toxins13080524
- Thornber K., Verner-Jeffreys D., Hinchliffe S., Rahman M.M., Bass D. and Tyler C.R. (2020, first published online 2019). Evaluating antimicrobial resistance in the global shrimp industry. Reviews in Aquaculture 12(2), 966 to 986. doi.org/10.1111/raq.12367
- Soto-Rodriguez S.A., Gomez-Gil B., Lozano-Olvera R., Betancourt-Lozano M. and Morales-Covarrubias M.S. (2015). Field and experimental evidence of Vibrio parahaemolyticus as the causative agent of acute hepatopancreatic necrosis disease of cultured shrimp (Litopenaeus vannamei) in Northwestern Mexico. Applied and Environmental Microbiology 81(5), 1689 to 1699. doi.org/10.1128/AEM.03610-14
- Aranguren Caro L.F., Mai H.N., Kanrar S., Cruz-Flores R. and Dhar A.K. (2020). A Mutant of Vibrio parahaemolyticus pirABVP (+) That Carries Binary Toxin Genes but Does Not Cause Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease. Microorganisms 8(10), 1549. doi.org/10.3390/microorganisms8101549
- Sirikharin R., Taengchaiyaphum S., Sanguanrut P., Chi T.D., Mavichak R., Proespraiwong P., Nuangsaeng B., Thitamadee S., Flegel T.W. and Sritunyalucksana K. (2015). Characterization and PCR Detection Of Binary, Pir-Like Toxins from Vibrio parahaemolyticus Isolates that Cause Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease (AHPND) in Shrimp. PLOS ONE 10(5), e0126987. doi.org/10.1371/journal.pone.0126987
- Boonyawiwat V., Patanasatienkul T., Kasornchandra J., Poolkhet C., Yaemkasem S., Hammell L. and Davidson J. (2017, first published online 2016). Impact of farm management on expression of early mortality syndrome/acute hepatopancreatic necrosis disease (EMS/AHPND) on penaeid shrimp farms in Thailand. Journal of Fish Diseases 40(5), 649 to 659. doi.org/10.1111/jfd.12545
- De Schryver P., Defoirdt T. and Sorgeloos P. (2014). Early Mortality Syndrome Outbreaks: A Microbial Management Issue in Shrimp Farming? PLOS Pathogens 10(4), e1003919. doi.org/10.1371/journal.ppat.1003919
- Aranguren L.F., Han J.E. and Tang K.F.J. (2017). Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) is a risk factor for acute hepatopancreatic necrosis disease (AHPND) and septic hepatopancreatic necrosis (SHPN) in the Pacific white shrimp Penaeus vannamei. Aquaculture 471, 37 to 42. doi.org/10.1016/j.aquaculture.2016.12.038
- Tran L., Nunan L., Redman R.M., Mohney L.L., Pantoja C.R., Fitzsimmons K. and Lightner D.V. (2013). Determination of the infectious nature of the agent of acute hepatopancreatic necrosis syndrome affecting penaeid shrimp. Diseases of Aquatic Organisms 105(1), 45 to 55. doi.org/10.3354/dao02621
ทบทวนล่าสุด: